नवता क स्या

7 नानल कन सास 1 00 0५0५ ३ निते, 1.6. ,» '/७/..२०७/४ ८ “..

१०५५-५५७॥४५५५१४४. ९५५५॥९७५५५/१५९५५५५७५७५८ ७, १-० .

ह पुस्तक पुणे येथे शिवराम महादेव परांजपे यां

आपल्या ' झनोहर ' छापखाम्यांत

._ ऐैऑ रपये. क.त... न क

गार देण्याह घे

क ह. र अक |

_ ९ हिंदुस्थानची गरीबी नाहिशी करण्या: | पाठी चार उपयुक्त सूचना”...

१० भंगठीसाठी किंवा बोटासाठी १... .

११ एका खेढेगांवच्या मनुष्याचे बिचार,”

१२९ क्ांप्रेस क्षाणि तिथे पुढारी ताडी र

१३ सेंट डालेंगोमर्धाळ एक रात्र,

१४ उच्च पर्वताच्या उच्च शिक्षरावर

१५ आपल्या वशेल बंधूंची मातृभाके. ”

हि, द पंतृतर्पैण री |

१८ जुनी मढी भाणि नबी हेत:करणे, ” ऐ) > याजीबारक्षा नांच मलुष्य दुसर! कुणी नेह 1“

, ३५ देवाची इना,»

अवयवाची ।

ह.)

1) 3) आईन गै डत णत तॉनॉक तात. ह... तज कोन १

_ हेही जशी हिंदुस्थानची सवतोपरी वाईर स्थाति झालेली आहे, | डड | ' तशीच पूर्व एकदां झालेली होती. काइमीर पासून रामेश्वरापर्यंत सर्ब १3 :__ मुळूख मुसलमानांच्या ताव्यांत होता. लोकांच्या अंगांतीळ शोध वैय, . ..] _ “हे गुण मावळून गेळे होते, राजकीय सत्ता परकोयांच्या हातांत गेठेली . होती. देवळांचे उच्छेद हे. होते. जाह्मणांची जानवी तोडली जोत... . होती, आणि ददूड्या डोळ्यांदेखत गाईच्या रक्तांचे पूर वाहत होते. त त्रा रजपूत राजांनी स्वतंत्रपणे हुकमती चाळवाव्या ते मुसलमान १ | देशह्वांचे दास होऊन ते बादशहा स्वतंत्रतेचा बामोड करण्याच्या . | | ।:- _ ज्या मोहिमेवर पाठवित्तीड तिजवर ते जात असत भाणि रजपुर्तांच्या . णा भारपत्न्या-ज्यांनीं वीरपुत्रांना अन्म द्यावा त्या आग्रयास आणि. _ : __ [दिठोर ससडसानांच्या ढझञांच्या वायका दोऊन राहिल्या दोल्या.. :__ मोंगळ बादशहांच्या जर... ना. आणि तैमुरलंग, नादिरशह्दा इ्यादि- . _ कांच्या ठटालटीनी सरव देश रपण झाला होता. सुख्तानांचे जबर- _ दस्त कर भागि अस्मानच्या कोपामुळें पडलेळे इप्काळ, ह्यांनी सव. _ देश उजाड झाला होता नघडाचा तगादा, तापठेळे तवे. , राखेचे ... तोबरे, डोकीवर ग्रावयाचे. दगड, वेढीचा क इत्यादि. जुलमौो . राजांच्या छळणुक्ीच्या स बनानी हिंदुस्थानांतीळ सर्व उ किंना नाद. '. भगवान्‌ असें होऊन गेठे होते हा जश राजकीय बाबतीत. स्यात __ होती तशीच धालिक भाबतीतह्दी झाळेली होती, देवळ प्रवर कळस |. नाहे, आगि देवळाच्या आंत देव नाहीं, अशी भा $र॒अभस्था त्या वेळी झाडी होर शिंदुचे मुसलमान, संध्येचा साज आणि देव |. '_ कंच्या मशिदी याम्रसारणे जेकड तिकडे स्थित्यः रझालळल दात. त |. _ खिस्ती लोक प माणसांनाच बाटवितात. परंतु पूव! मुसरूमान लोक

,_ !_ देवानांही बारवात असत. राजसत्तेची आणि धमास अशी धूळधाण

यामुळे बाकांच्याही संस्थांमधून काढी जाव राहिलेला नव्हता. सर्व समाजबंधनें विस्खलित झाळेली होती, मिथ्याज्ञानाचा गवे फार - वाढलेला होता.रिकाम्या ह्रांभिकपणाचा आभभैमान अतिशय झाला होता. हलक्या जातींतील लोकांच्या अंगाम यें कोणतेही गुण भसळे तरा दीन जातीमुळें हया युणांची किंमत होत नसे. अते सर्बेत!

भाजळेळे होते आणि सज्जनांचा इतका छळ होत पुढें चाळू न देर्णे हँ. एक अग वेळी हिंदुस्बा-

0 ्ययकशॉकक््ख्वा.. अ रश ग,

(३)

_ रहस्य सकळ जनांना सुठभ करून देण्यासाठी ज्ञानदेवःच्या ख्पानें के | __ प्रकट झाले. भारती रामदास झाले ्रीमंगल सूत मोरया गोसावी र सोले, आणि प्रत्यक्ष पाढृरग तुकारामबोवा झाळे. अशा रीतीनें भग,

ग. आोळपण पुरसात्म्यासारख्या देवता, व्यासवाल्मिकी अ च्या

_ सारख म्ह्षि आणि शुड उद्धव, इत्यादिकांसारखे भगवत्रक्त

यांनींच या भरतभूमीला हाती धरल्यानंतर मग तिचें दुःखविमोचन टे होण्याला कितीसा उद्लोर लागणार ! भगवान्‌ आणि त्या भगवंताचे

' ___ भक्त यांच्यापुढे झर्विंध राजे, त्यांची अरविध सेना आणि ह्यांचा ह. “. .__ अेंबिद्ध जुलूम यांवा काय पाड लागणार ! भगवद्धक्तांनी ज्या देशा- _ अ तारावयाच अते मनांत आणिले त्या देशाळा कोणत्या राजाचा की,

उर्म बुडवू शकणार ! साधु पुरुषांनी ज्या देशाला स्व्तल करून

_ सोडावयाचें हणून मनांत संकल्प केला, त्या देशाला गुलामगिरीच्या

पवनामध्य कोणत्या राजाचें सामथ्ये अडकवुन ठेवू शकणार आहे! | आणि विरक्त, विदे्दी निरभिमानी आणि निष्कलंक संतमंडळाने

॥। ___ जया देशातील लोकस्थिति सुधारण्याचा हेतु मनांत धरिला त्या. व ___ देशांताछ लोकांच्या हातून कोणतीं पुण्याईनी, शोयाची, वीरश्रीची, .... देशाभिमानांची, आणि भमेजारतीची कर्भे घडणे अशक्य आहे! क ___ त्या वेळी हिंदुस्थानांत जितके निमकहराम, स्वदेशदोही आणि स्वघमेदराह झाळे होते झाच्याहून शंभर पटीने जास्त झाले. __ असते तरीदेखीळ अश्या साधु मंडळींना दाती. धरल्यानंतर त्यांना __ स्वराजानेष्ट, त्वदेशाभक्त, णि स्वघ्मनिष्ठ व्हावयाळा पाहिजेच . होतें. इतका घया भगवद्भक्तांच्या भक्तीमध्ये विल्क्षणजोर होता. । यांनी हेंडुत्थानाचें पुनरुज्ञावन करावयाचे मनांत झणिल्यानंतर, ॥ __ बोर जसे एखाद्या घरांत 0 उऊन काढण्यासाठॉ चारी दारांनी. | _ शिरतात, त्य'परमाणें हे साधु हिंदुस्थानांतील खळमळ धुऊन काढ" ण्यासाठी सवं वाटांनी आंत घुसले. जेथ पहावें तेथे भगवद्धक्त आहे. क -_ तच, जेथें ऐकावे तेथें टाळविण्याचा नाद ऐकू येतोच आहे, जेथे पहावे “1 _ तेथें कटीवर हात देऊन बिटेवर उभा राहिलेला विठोबा दंशेन देतच .. आहे, जिकडे दाटे पोकाबीति कडे घयेजापताका नाचतेच आहेत जधी

या वेळीं हिंदुस्थानांत, स्थिति होऊन गेली होते, त्या वेळचा हिंदुर्धान- 'चा धार्मिक नकाशा आपंण तयार केला, तर हिंदुस्थानच्या बहुतेक मोठ्या शद्दरांतून आणि लहान खेड्यांतून कोणी तरी साधुपुरुष अव तीण झालेलेच होते, असें आपल्याला दिसून येते. शानतवानें आळंदी के , तुकारमबोवांनीं देहूमध्ये आपली देहभारणा केली होती. तुळशीदासांनीं दिल्लीच्या किठछठथावर आपल्या भगव- लाविले होतें. चांगदेबांनीं पुणतांब पुण्यवंत केलें होतें. ळी केलें होतें. जुनागड येथें नरसाभिहताने

कबीरांनी काशीळा भापल्या धिक पुण्यपावन केली होती. नामदेवाच्या नामगजराये झालें होतें. एकनाथ, जनादूंन, भानुदास टया मंडळींनी प्रतिष्ठान शहरी हिंदुधर्मांच्या उत्कर्षाची आ।1

1 नबा गड उभारला होता

स्का

दे ी

चें घामणगांब, सांबता माळ्याचें ल वैजनाथ, व संतोबा पोबाराचें रांजणगा

री

थ्‌

(७५)

- ___ वार्ये अभिरुचोची जी चिन्हे दिसतात, तौंद्दी सर्व ह्याच धार्मिक __ चळवळीचा परिणाम होत.

जस एखाद मोठ सन्य एखाद्या राज्यावर हला. करण्याकरितां नि. न

घाले हणजे त्यांतील सेनापती कामे वाटून घेतात, आणि अमुकानें

___ सुक बाजून असुक वेळां यावे, आणि दुसर्‍यांना त्याल | _ मुक वेळां भेटून असुक ठिकाणी इछा करावा असे ठरवून त्याश्रमाणें

_ _.__ ते आपले हल््याचें काम चाहाकडून एकदम चालवितात, त्याप्रमाणे -___. ह्या साधु मंडळोच्या सैन्याने केम चालविला होता. ह्यांच्या सेन्यांत

करच्या टोकाचा समावेश केला जात होता. शिंपी, कोळी ऊभार, चाभार, महार, गुजर न्हावी, सोनार, मराठे, ब्राह्मण

.._.. वगैरे सर्व जाती आपला जातिभेद क्षणेक बाजूला ठेवून अत्यत सळो - “- __ ख्याने एकमेकांत मिसळत होते. क्ली आणि ५ रुष हाही भेद यांनी ____ मांत आणिला नव्हता. जनाबाई, मिराबाई, मुक्ताबाई, . निराब इ, * _ अद्यांसारख्या पुष्कळ श्रिया ह्यासर्थ्य प्रमुखत्व पावलेल्या होल्या अशा रीतीची हो. विलक्षण सना--जातेभेद विसरून रोहेदास

आभार आध ज्ञानदेव बाह्मण हें ज्यांत एकत्र झाळे आहेत अजी ही विलक्षण सेना- तयार होऊन सुसलमानी जुळमावर चारी बाजूनी

___. भगवतभक्तीचे हले करू ठागल्याबरावर म्लहेंछार्चे राज्य डळमळू

डांगळे. मराठे लोकांत स्फुरग आलें. शिवाजी, संताजी, एसाजी . तान्हाजी वगेरे अनेक शूर पुरुष निमोण झाले अ णिं लांनी हिंडुपद्‌ . पादइशाहींचा पाया घातला. व थोरल्या बाजीरावाचें. तयाजवर आति भव्य अशी इमारत बांधली. तेव्हां धरसाळा स्वराज्य मिळाळें, स्वरा- , ज्यानं डोकें वर काढळे, आणि लोकांमध्ये आबादानी झाली

ह्याप्रमाणे ज्यांनीं हिंदुस्थान दे्याचें पुनरुज्जीवन केळे, आणि

माच्या पाटाचे पाणी खुळें करून स्वराज्य समा जसुव्यवस्था, र' . ष्ट्य उत्कर्ष, यादे फुलझाडांना रवटवातपणा आणिला, त्या महा - साधुपुरुषांची आज हिंदुस्थानाला फार अपेक्षा आहे. आपल्या

_ द्रेशाला आजते पाहेजें आहेत. आज आपल्॥ लोकांमध्ये अनेक

__. अकारचे दोष आणि दुर्गैण शिरलेळे आहेत. ते घालवून टाकण्याला

कायकाय क गक. आ. 55 ७ ०८४ १ श्व री डा री

र

संसारा- साधू आपल्याला आज गाहिजे ल प्रत्यक्ष रामाने लिहून ठेविले, नैवेद्य प्रसक्ष नंदीनें भक्षण केला, इतको असे सांधु जर हृ्लींच्या काळांत भवताणे झाले तर ते आणि पुष्कळ लोक दुरा- द्वैत, त्यांची खाली करून देण्याला विरक्त आणि निस्प्रद्दी महापुरुष पाहिजेत. एकर्दा अकबर बादशहाने, मळा राम प्रश्रक्ष

या

क,

।__ > पैसुद्धां गरीबाॉन

- दासाला वि'

__. आणि नंतर त्यांच्या हा

_ येत आहेत. तेव्हां आपण किती मो आहां ! बादशहा

| ह महायाकायन्ययायुी , तावन तकाला ह. . की 8 ब. .. तक

॥.____ दरिद्री केळे भाग्यवंत । व्यवहारी नागविळे समस्त । असत्य '____ वचन जे वोळत बामर ताडिती तय नास्तिक ।____ आणि सुधारलेल्या मतांच्या लोकांचें समथात कांही. केल्यानेही * _/__ हावयाचे नाही. परंतु ह्या वामरांनी घातलेल्या समजुतीने त्यांची :____.__. तोंडें तत्काळ बंद झाली आपल्या तिजोरीत लक्षावाथे रुपये पडले /. ___ असले आणि रस्त्यावर लक्षावांधे माणते दुष्काळाने मरणोन्मुख हो- | _____ ऊन पडत असलीं तरीदेखीळ कोणी झखासमाधानानें त्यांतील एक | ना देणार नाही, पण ह्या वेळी' वानरांनी दिव्रातीळ "कडून गरीबांना पुष्कळ दानधर्म करविला] युरोपखेदामध्ये सोौ-. ी _ शिथॉलिस्ट ह्मणून जे एका मताचे लोक आहेत त्यांचे असें हणणे क] _ भात्र आहे कॉ, श्रीमंतांच्याजवळ जे अन्न आणि वरन आहे त्याची "सारखी वांटणी केली तर गरीब लोक कधीही उपाशी मरावयाचे . . >“ . नाहीत, किंवा थंडीने कुडकुडत पडावयाचे नाहींत: पण ह्या. मताची अम्पलयजावणी त्यांना अजूनपर्यंत क्थोही करिता आली नाहो. व परंतु ह्या वेळीं दिल्लोमध्ये बानरानीं सोशियालिझमच्या ह्या तत्त्वाचा . | - भरोब लोकांना पूर्णपणें अनुभव आणून दिला होता. सुधारणच्या _ काळांत सुधारलेल्या लोकांना सुधारलेळे खोरे बोलण्याचा इतका | काहीं प्रसंग येतो कॉ. ती खोड जाणे फार दुरापास्त होतें. पण बानॅ- | _ रानी दिह्लामध्ये असत्य भाषणावर एक बस्तादभषध देऊन ते. भ . कषगदी बंद केलें होतें. अशा रीतीने दिल्ली राह्रांत त्यांनी थोडक्या "> वेळांत बरीच नेतिक सुधारणा घडवून आणिडी, तों इतक्यांत बाद- _ शहाला ही बातमी कळली, तेवहा त्यानें हॅ काय? ' ह्मणून तुळशी. |

घुळशीदासाने सांगितळे, तुह्यांला श्रीरामाचे दशन | पाहिजे आहेना ! त्यांचें हें सैन्य पुढें आठे आहे. तें फक्त दहा हो ; __. रच भाहे, याच्या पाठीमागून अठरा पक्षे वानर यावय.चे . आहेत... | सह वर्तमान रघुपति आपल्या दशनाला दिल्लीस ८

_ झणाला, हें दहा हजार सन्य आलें नाहीं तोंच माझ्या शहराची ही |

क,

दशा उडून गेली; मय ते अठरा पश्च वानर आले तर काय अवस्था क॑'ताल!' असा विचार मनांत आणून माझी रामदशेनाची इच परिपूर्ण झाली, असें बादशहानें तुळशादासाला सांगितलें. ते तुळशी. दास. आज पाहिजे आहेत ते जर आपल्या दहा दृजार वानरांना इली हाकां मारतील तर त्या वानरांना किती तरी दिवस पुरेल नी आहे ! नुसते क॒ सुधारकच त्या. वानरांची कित्येक वर्षे खाऊन बसतील !' ह्या | तिजोऱ्या त्यांना [ळल ! आणि चोर, जार, कुटिल, दुर्जन आणि अस समजूत घालतां घालतां तर ते. बानर टेकीस पुष्कळ सभा फ्रॅ, आणि. ठराव करून पाहिले. पण अजून आपली नौ रणा होत नाहीं, तुळशीदास छृपा करताल तर मांत्र तसें ताब-

आहेत आणि अयोनिजत्बामुळें ज्यांना भीमरथीच्या प्रवाहामधून दासाशेटीच्या हाती

क क कक र य तची -- ४ ५-1, -क्य वन्स मलम त ल््ा व्केन्या प. तह 2. 7.1 717 2. ना : पव क पट कड अधमयेन्कक केस प क य ६ य क

4. 0. २ ययास क्क

2. 25

०. वसक पास. चय इ का. >. न डं नी र क स्कल मित ने: तह टना मिकी नी समजवा वटे कक कलला डी क. य क वसयसवयव्ग्ा

मोनी

डी विज कह कक कवळा क हण ताया ककती 1 ण कळला धका सकला णणायणणणणपपपय?ण गचका

२ - ८ खुन याना

हान म ल आक अडा व वयन क पी त ह द डो "> दनकर मट ह... 3 > मप कध्करा

शश ळा ह या... त

__ क्वार्य करायला प हिजे आहेत.नामदेबाच्या बायकोने एक परीस आणलेला _ ह्याच्या हातीं लागला, तो घेऊन त्यानें चंद्रभागेमध्ये फेकून दिला. अदला _ . दब्याविषयींची निरपेक्षता शिकविण्याला आपल्याला नामदेव पहिजे ____ अहेत. त्या परिसाचा मालक रागावू लागला तेव्हां नामदेवांनी चंदू. _ भागतील रेती बाहेर काढून तुझा ह्यांतळा कोणता परीस असेळ तो ।

' ओळखून घे, असें त्याला सांगितले. ते रेतीचे खडे दिसंत होते. पण

_ त्यांतील एक घेऊन लोखंडाला लावल्याबरोबर त्या लोरू _ झालें. भगवद्ध | “हाच परिस होय. ह्या परीस जेथ न्यावा तेथें दव्याळा काय तोटा! हे. ___ तत्त्व शिकविण्याला आपल्याम"्यें आज नामदेव पाहिजे अहित, |

-साधुही कोणी तरी आज अवश्य पाहिजे आहे. एकदां बरीच संत" -__ खंडळी एकत्र बसली असतां गोरा कुंभार मडकी थापरण्याचें एक .... छांकडाचें थापटणे हातांत घेऊन तथे आलां. त्या वेळीं ज्ञानदेव “ -__ तेथें बसलेल्या मंडळीच्या डोक्यांना अनुलक्षून गोऱ्या कुंभाराला ___._. झटले कॉ, येथे पुष्कळ मडकी आह्देत ह्यांतून, गोऱ्या कुंभारा, कब -___ पट कोणते आणि. पक्के कोगते आहेत ह्याची परीक्षा कर प हूं. तेव्हा. । ।___ ज्ञानदेवाचा अर्थ समजून गोराकुंभार आपल्या हातांतीळ लांकडाच्या ' | ____. यापटण्यानें प्रत्येक साधूचे डोकें 0कून पाहूं लागला. अशा प्रकारचे!

- चड ।

त * . साधू साधू मी मी ह्मणून पुढें येत आहेत. या. संगळ्यांचो डोकी | / लांकडाच्या थापटण्यानें ठोकून पाहून त्यांतील कशे घर कोणत. , ___.. आणि पक्के कोणते हें पहाबयाला पाहिजे आहे. यदाकदाचित. गोरा. | :___ कुंभार हातांत थापटणें घेऊन आलाच तर हेह्लोंच्या पक्ष्या हाणून | __. मानलेल्या जाणाऱ्या घरांपैक्री बहुतेक घट कब्ने ठरतील ! 1

____ जगावर किती तरी उपकार होणार . आहेत

शाळा सकाना*,०५.. . ... . ह्म त. आळ ह. छी... .

(...)

बंडाचे सुवण

वद्धक्ति आणि स्वतःचे परिश्रम हेंच धन होय, आणि '|

गोरा कुंभार याच्यासारखा मद्दाज्ञानी आणि चांगळा परोक्षक

क आज पाहिज आहेत.ही देशाहेत साधणारे, धमीची उन्नति. | व्यापार वाढवीत असणारे, जुन्या कलांत उत्तेजन देणारे. «»..

ढत सलांतून भांडणारे आणि बंगल्यांतून गोड बोलणार अनेक कार्य>

नागनाथासारखे ताघुपुर्ष आज निमोण होतील तर त्यांचे

कृ य गे. आहच केस पवत क. क्य

त

जे अनथ होत आहेत ते टाळण्याला नागनाथाब्रांतन पसरा कोणीही समर्थ आहे असें दिसत नाहीं, पूर्वी पैठण झाडरात बाहेरंभटया नावाचा एक ब्राह्मण राहूत असे. तो पुढें यवन झाला व यवनाचा फिरून जाह्मण झाला. पूर्वीचा ह हणून कान टोंचलेले होते. व चतरचा सुसलमान ह्मणून सुंता केळली होती. तेव्हां त्याला व इतर ६. त ग झाकाना मन्न उत्पन्न झाला को, हा हिंदु की यवन १ परंतु बहिरिभ- .. टाचा देह कुटून व नवा करून नागनाथांनी कान टो'चण्य वर किंबा | सुंता करण्यावर धम अवलंबून नाहीं हे सर्व लोकांना ; दाखविलें. ॥ पाणी शिंपडून अज्ञान सुलांना ख्रिस्ती करणा | १, नरा लोकांना असा एखादा नागनाथ भेटेल तर किता तर॑ ल्यांचें काम वांचेळ.0 7717 ७. अरी

कर्बारासारख्य! साधूंचाही आपल्याला फार अवश्यकता आहे... नस्थ योगी एकाम्न चित्ताने वैकुंठलोकीं भमनताठा शोधीत असता.

कनीराचे शेळ विणण्याकरितां गेल्यासुळें वेऊुटांत तो केठे त्यांना

.कवीरासारखे साधु जर हृद़्ी अवर्तार्ण होतील तर त्यांना स्त्यानें चालला अत्ततां कोणी दळीत बसली. होती. तें पाहून कगीर तेथेंच उभा.. आणि दीघ स्वरानें रुदन कह लागला. वारेनें जाणारे लक गळु, परतु त्याचं रडणें थांबेना, अख्षेरीस त्या रस्त्याने

' आळे. तेव्हां हे योग्य पुरष आहेत अ पल्या रडण्याचें कारण त्यांना सांगितळें. कबीर

७५.

' __ . कृबीराला अनुताप झाला तसा आपव्याळां अजून होत नाहो. तो. ___ अनुताप कसा __. त्यामध्यें पाहिजे

.____ देणारे परापकारी : पुरूष षु

.._._. बोधलेबो यी वा, हे. संवे साधुपुरष आपल्याला पाहिजे आहेत यी _____ असंग प्रलक्ष देव लिहीत होता त्या जनांबाईसारख्या श्रिया आणि ___ मिराबाईसारख्य़ा राजकन्या आपत्याला पाहिजेत. त्या सर्व संतमं- ____ डळीची आज आपल्याला अत्यंत अवश्यकता आहे. डक

» पण हे संतजनह्यो, तुझी कोठें आहां १ त्या वेळीं सर्वजण एकदम . . _. आलां. आणि आत सगळेच जण कोणीकडे नाहींसे झालां! हद्ली

नक ग पे ि हि त्य की ः कन ी यप "गु, तकार शः पन लिवर , कता, ष्‌

( ११.)

करून. घ्यवा हें शिकविण्यासाठी कबीर आऑज आप-. | ग होते |. त. भी | ... __._. कुबीरच काय, सर्वच साधु आपल्यामध्ये आजपाहिजें होते. रेख्या- ।॥ __.. कडून वेद बोलविणारे ज्ञानेश्वर,देह्ावरील कातडीच्या झांतमध्ये आपळ॑ ।

___ यक्ोपंबीत छपबून ठेवणारे रोहिदासासारखे चांभार, सुरदास जाणि ।

पुरूष, मालुदासासारखे खरी किंमत सांगणारे दुका- शेतातीळ कणसें तोडून गरीब बारकऱ्यांना देणारे

_____ तुमच्यांपेका केर्णाह्दो दिसत नाहीं, असे तुझी गेलां तरी कोठेंः त्या | ____ बेळेलाच तुझ जे सगळे आलां; ते या वेळेला कांही शिल्लक राहिला ।

-__ असतां तर चाललें नसतें काय £ त्या वेळचे लोक इतके पुण्यवान... । ती होते काय कॉ, तह्मी सगळे त्यांच्याच वांटणीला जावेत; आणि द्दल्ली'चे व र

- ४८८ ळोक इतके पापी आहेत काय की,्यांच्या वांटणीला तुमच्यांपैको कोणीही ॥ | ___....येऊं नथे £ हिंदुस्थान देशाच्या पुनरज्जावनासाठी तुह्यी पूर्वी जल ति _ धांबंत झालां तसे आतां कां येत नाहीं £ हिंदुस्थान ह्या देश तुमचाच ।/

र 1 देशां नव्हे काय १ हिंदुधर्म दह्या तुमचाच ध्मे नव्ह काय £ आणि हिं- ह - बर अक्ी निष्ठुरता! तुझी काय हणून करावी £ जे रजलेळे' आणि

_* गांजलेले असतील त्यांच्यावर निरपेक्ष रीतीनें कृपा करावी हा तुमचा

पूर्वीचा घम तुझी बिसरलां काय £ तुमचा देश, तुसचाधमे आणि

ही तुमचे देशबांधव तुमची वाट पहात आहेत. तुमच्या "बजापताकांकडे' . | |.

_ _ _.. त्यांचे डोळे लागलेले आहेत. आणि तुमच्या नामगजराचा घ्याने | ।

ऐकण्यासपटी त्यांचे कण तृषित झाळेळे आहेत. त्यांचा इच्छा तुह्मी केव्हां पारंपूर्ण करणार ? |

रण याच्या अमलाखाली प्रजेला पुष्कळ सुध आहे. असें असू- ला प्रजेपैकी खिस्ती धर्मातील कोक ट्कींच्या अमलापासून

आज कित्येक वर्षेपर्यंत प्रयत्न करीत आहेत. ब | लोक त्यांच्या प्रयत्नांना साह्य करीत सून स्वतंत्र. होण्याकरितां हे लोक

. आहेत लांमध्येंच असें

च

तत्त्वावर राज्याची

क. त तर. ..

काय़ झणून

हळु वळवून घेणे, इत्यादि जित द्वोते. परंतु असल्या

नरं

1 ._ चळवून.क्केंवा भीति

पर मुख्य कमिट/च्या प्रेसिडेंटचा होईल

. 'ठिकाबच्या टोळीने बंडाचे निशाण उभारण्यःला तर्यार . अर

_ पनहेजे. येळ्यांतीळ ठाकांनी इतर ठोकांची नेहसो चांगल्या रीतीने __ वागत असावें सगजे असंग येईल तेव्हां वाढेळ ती झीज

_ चेळीं उठण्याला मागें घ्यावयाचे नाहींतर -._. _. आणे. आश्रयाच्या जागा या सर्वोची कस्य य. ___ ळी असली पाहिजे. व त्मक खे्यामधध्ये जे कांही कमीजास्त होईल ____. वयाची माहिती तथील लोकांकडून आपल्याला मिळेल अ या. तज- क

त. वीज झाळी पाहिजे. कमिटीचे हेतु सिद्धीस नेण्याच्या मार्गात

____ वेहेलची वर्दी सोफिया येथील कामेराकडे टोळीतील लोकांनी दिली __ पाहिजे. टोळीतील लोकांन __. “प्राहिजेत. ढांच देऊन | - कामें १८७० हातां उपयोगी नाहींत. कमि आणि रोळीकील लोक

. केसांफ्की कोणतीही गोष मका आहे सुलें यांच्या कानावर जा प्त

र शर यी भं 0 तरच त. ता ४८ क्ट ४ > ह कुक र र र रं र । ज्पंतिकार र ्भ ,

टोळी बनविण्याकरिता त्व केळे पाहिजेत

___द्यांनी आपल्या भाषणांनी आणि आशाजनंक सिवचनानी लोकांच्या * _____ मनामध्ये राज्यक्रांतीच्या कल्पना जास फलावतीळ अ

केळी पाहिजे हेत्यारबद टोळ्यांतील लोकांनी त गील माणसांना मन भि नाते घाळून आपल्यामध्ये - आणण्यांचा. -येर . केला .: रत. जावेकार्‍्यांच्या दृष्टीस न पडती अद्या रीतीने हत्यारे एका .:

'ठेकाणाडून दुसर्‍या ठिकाणी छपवून नेतां आळी पाहिजेत. . सोफिया

'ससण्याठा ते ढोक तयार होतील. ! राज्यक्रांतीपासून चोंगळे शिरष्हास झाडच पाहिजेत असें लोकांच्या मनामध्ये नेहमी सरवोत. झ्षथजे ह्या उपायांना वोकांचीं मनें तयार होऊन ते य्‌झ्यि

. -देशांतीळ डोंगर, . शिर भाहित्ती

अ भडथळा आणीत असदील त्यांना दूर कळून तें. केल्य़ा

चा मिळालेले हुकूस गप्त ठेवण्यांत ला र पऊन सरकारी अधिकाऱ्यांकडून करून घेतठेली

प बातमी. पोंचविण्याकारेता इन्स्पेक्टर असावेत. :ह्या

ली

कारण यांच्यापासून गुप्त बातमी काढून घेण्यासाठी

सरकार त्यांना जी शिक्षा देईल किंवा त्यांचा जो छळ करील तो सहन करण्याचें त्यांच्या अंगामध्ये सामथ्ये नसर्ते

ये वेल

ड्‌

र

११)

___ जातां कामा नये. आपण कोठून आलो. आणि आपलें नाव का १०. ' चगेरे गोष्टी लांनी नेहमी गुप्त ठेविल्या पाहिजेत. दुखऱ्या टोळीत ।

_ जाऊन मिळण्याच्या मिषानें कोणालाही आपली पहिली टोळी सोडता. _ यावयाची नाहीं, कमिटीचे गुप्त हेतु कोणी बाहेर फोडील किंवा स्वतः-

च्या फायद्यासाठी कोणी निमकह्रामपणा करील किंवा लढाइ् चाल”. _। लॉ असतां कोणी पळून जाईल तर. त्याला जागच्या जागी देहांत 1

_. . आ्रायव्चित्त दिलें जाईल, अश्या रोतीची रचना कडून सो

डोमियन

___ ळोकांनीं टकीच्या सुलतानच्या जुलमापासून स्वतंत्र होण्याची तयारी त __. चालविली आहे. व पुढे जे बंड करावयाचें आहे! त्या बंडाचा कर ी. ०. __ सर्वे लोकांवर बसवून कमिटीचे लोक आपल्यापाशी पुष्कळ पैसे जम-._. ह. __ बन ठेवीत आहेत. व कोठून तरी गुप्त रीतीनें बेहुका पैदा करून 0

___. ते आपल्या शेतकऱ्यांना त्या विकत ध्याबयाला लावीत आहेत. बंदे " शाच्या स्वतंतत्रेसाठीं, कोणत्याही उपायानें का द्वेहना, परंतु पैसा मिळ

वावयाचा, अशा धोरणावर मैसिडोनियन कमेटी आपलें काम चालवीत

_ _. आहे.ह्याखित्ती लोकांवर मुसलमान लोकांचा जसा अम्मल आहे, तसाच

__... पूर्वी ईदुस्थानांतीळ हिंदूवर सुस स्मानांचा जुळूम चालला होता. त्या. _ ___ जुलमापासून आपला देश ख्तंत करण्याकरितां शिवाजीनें जे प्रयत्न नह _ केळे त्यांची या मेसिडोनियन कमिटीच्या प्रयत्नांशी तुळना केळी, तर. वु ___ शेतकरी लोकांच्या टोळ्या करून त्यांच्याकडून सुसळ्मान सरकारला _ लास द्यावयाचा, इत्यादि गोष्टोमध्यें असळेळें साम्य कोणाच्याहा हज ।

___. कमिंटीच्यामाफत प्रत्यही

येईल. परंतु आपला इधर हेतु घडवून आणण्यासाठी मात्रे. ।

__.. डोनियन लोंकांइतक्रे अत्याचार शिवाजीच्या हातून कधीही झालेळे __ नाहीत. एखादा श्रीमंत व्यापारी पाहून त्याला पकडून न्याबयाचे,

व _ आणि त्यान आपल्या __ नौंचून त्याला सोडावयाचें नाहीं, अश्या प्रकारचॉ कृत्ये मो

_ लिस्ती लोक त्याळा छटारूंच्या आणि द्रवडेखोरांच्या ७; _ घाल लण्याळा कर्धीही कमी करित नाहीत. पण खिस्ती ळोकांचो

ल्या सुटकेसाठी पुष्कळ रक्कम देण्याचें कवूळकेल्या- |

| | (१८

दिलेलीं छ्ये पाहिली हाणजे त्यांच्या मानानें शिवाजी हा साधुपुरुष हाता असंच हणाव लागते. या खिस्ती लोकांची स्वतःचा कमे अशो

असून ह दुसऱ्यांना दरवडेखार हणत त, अश्या लोकांना जापण जीभ दिल्याबद्दल परमववर'लादे्खाल पश्चात्ताप होत असळ !

झाल्यानतर पुढ त्यांनेजं धोरण आहे, तेंही वरच्या सारखेच अन्या

ह.)

9

वावयाचे, अश! रोतांनें त्यांचें डोके खवळून जाऊन रागाल्या वेशांत त्यांनीं कोठेतरी खिस्ती लोकांची कत्तरू केली हाणजे हे पहा सुसलमान टाक झासची क्रपणें कत्तळ करीत आहेत! छुमच्या बर्मबांधवांची तृह्यांहा कांही करुणा येऊं द्या. ' असें झणून यूरापांताळ इतर खिस्ती राष्टंची मने क्षुब्ध करावयाची आणि अशा या राष्ट्राला मध्यें पडावयाळा लावून

त. स्वतंत्रता ब घ्यावयाची, असें मेंदीचे एकंदर धोरण आहे. युरोपांताळ ख्रिस्ती लो.

क

आहेवेढे घेऊन अन्याय करण्याची फार संवय आहे. ते सरळ कर्धाही करावयाचे नाहीत. जर या भांडणांत पहून त्यांना

- ससिडतनयन कमेटीतीळ खिल्तो. लोकांची अश! रीतीनें तयारी

यंभूलक आहे. सुलतानाच्या अमदलाखा्लाल मुसलमाना धमाच्या । प्रजेला त्रास द्यावय'चा, त्यांच्या दुवळांत निषिद्ध पदाथ टाकून त्यांना

त्र 00.7 १. हट. पात सातानागरमकशा र. मलदनयचयाककीई .. शि.

ना आज कदाचित नसेल. पण हें त्यांचेच तत्व पुढमाय त्यांना जाचल्याबा!चून राहणार नाहो. जर ख्रिस्ती राष्ट्र आपल्या खिस्ती ताववाना दुसऱ्यांच्या अमलाखाळून सोडविण्यासाठी एकत्र होतात; । र इटर धमाच्या राषट्रांनाही आपल्या धमेबांधवांना दुसऱ्याच्या अम- हून साऊुवण्याकरितां एकल होण्याची कल्पना सुचल्यावांचून ऱ) केरी रहावयाची नाहो. कित्येक युरोपियन लोकांचें यावर असें र ___ एक ह्मणणें आहे कौ सव्हिया, बोसनिया, मोम्टिंनेभ्रा, बर्गे. -. रिया वगेरे मुळूख हे मुळच तुका लोकांचे नसून त्यांत ते बळजबरीने | मुसळे आहेत, ह्मणून ख्रिस्ती लोकांनीं त्यांना तेथून हाकलून लाब- 1 ___ ण्याठा कांही एक हरकत नाहीं. परंतु हा युक्तिवादही ख्रिस्ती लोकां- | च्या गळ्यांत येण्यासरखा आहे. कारण ख्रिस्ता लोक बोटे धुसलेळे | हत £ हृ्ो जथे जेथे यांची राज्ये दिसतात, तेथें तेथे) तीं ' त्यांच्या बापजाद्यांनींच स्थापन केलेल असतील तुर्की लोक बल्गरियामध्ये नवीन बुस्रळ ह्मणून जर त्यांना | तेथून ह्वांकळून' द्यावयाचे अप्ततीळ, तर खिस्ती ठे कांना. जगाच्या किती तरी भागांतून ह्ांकळून द्यावें लागणार आहे. या सगळ्या! गोष्टींचा विचार- करून व त्यांचा आपल्या स्वत वर परिणाम होळं॑ हाणला तर आपली कशी स्थिति होईल हें लक्षांत आणून मग. असल तत्त्वे उपयोगांत आणण्याला ख्रिस्ती लोकांनी धजावें हे बरे 1 ख्निस्ती राष्ट्र एकझाच्या सरक्षणासाठीं को. घांबतात हॅ. पाहून आपणही एकमेकांसाठी तसें थांबले पाहिजे, ही कल्पना 1 २” इतर धमाच्या लोकांच्या डोक्यांत केव्हरांना केव्हांतरी आल्या- | | चून रह्दावयाची नाहीं. आणि असें झाले तर मग झापले कसे. ___ होईल, याचा विचार करून खिस्ती राष्ट्रांनी आपल्या धर्मबांधवांच्या |. संरक्षणाला जावें हें बरे. कारण *1)0 घ11(5 0116738 ६8 ४०्प : १४18) ४०0 18 त्ा8 15 ४०४०” ही. खिस्ती लोकांचीच ह्मण आहे!

अ तयाता न शि.

आपण का

आतापर्यंतचा हिंदुस्थानचा एकंदर इतिहास पाहिला तर हिंदु- स्थानावर आजपर्यंत जीं परचक्रे आला, ता फक्त दोनच मार्गानी दिसून येतें. एक हिंदुकुश पवेताल्या खिडामधून आणि सागराच्या लाटावरून, ह्यापका पहिली वारु अहम अंबदालीच्या स्वारीनंतर बहुतेक बुजाल्याषारखी. झाळेली होती. अलीकडे हिंदुस्थानावर जे परचक्राथे भोवरे फिरळे ते बहतेक

ट्‌

यांनीं गावयाचें

ी

त्यांना जशी बाजाची पेरी जवळ पाहिजे शिपायांनी लढावयाचें हणजे लांना आगगाडी

1५)

| होळ

(२१८)

आतां येऊन जाऊन रशिय,बी महत्वाकांक्षा आणि हिंदुस्थानचे 1 राज्य ह्यांच्यामध्ये पातळ पडदा हटला हाणजे कायतो अफगा- : णिस्थानचाच होय. रशियाच्या आस्वलाची टकर झाली तर ती एक. 1 _ दम आपल्या कपाळावर आपटून टेंगूळ येऊ नये, ह्मणून इंप्र- | _ जार्नी मुद्दाम अफग्यणिस्थान आपल्या कपाळापुढें ठोबेळे आहे. या _। _ शिरक्नाणाबद्दल इंग्रजांना बराच खच सोसावा लागत आहे. हिंदु- | *_____ स्थानच्या तिजोरांतून इंग्लंड अमिराळा पुष्कळ खंडणी देते, परतु | ।____ तिचा कांही. उपयोग होतो. किंवा नांही च्याबद्दढह शंकाच | ॥_____ आहे. इंग्रजांच्या खंडणीचे पैसे घेऊन तचा विनिग्रोग हत्यारे घेण्या>. | । ___ केंडे कावूल्चा अमीर करीत आहेत. आतां या हत्यारांचा उपयोग “टा :.__ अमीर कोणीकडे करितो, हें मत्र पहावयाचे उरलें आहे. अमार - राशेयाकडचा आहे, असें खालीनें ह्मणतां येत नाहीं. परंतु तो | इंग्लिशांकडचा आहे, असें ह्मणण्यालाही . फारसा भक्कम पुरावा , । ___ नाहा. . इअरजांचे पैसे घेण्यापुरता तूर्व तो इप्रजांकडचा आहे एवढें मात्रे खरें. हिंदुस्थानांत नुकताच दिल्ली दरबार झाला. व त्याला

सवे ठिकाणचे राजे आले होते. परंतु इंग्रजांकडून खंडणी घेणारा

आणि इंअजांचा दोस्त ह्मणविणारा काबूल्चा अमीर आळा नाहीं. , ._ त्यानंतर अमीर आणि कझेन साहेबांची . मुलाखत होणार ह्मणून

“१ _ एक बातमी उठडी होती, परंतु तोही योग जुळूंन आल्याचे दिसून |

१. येत न.हॉ. या सगळ्यावरून अमीराचें इंग्रजांश फारसें सूत भअसेळ

,.__ असें दिसत नाही. परंतु अमार आणि इंग्लिश यांच्यामध्ये खरा

नाही, असें मानण्याला सुकर्ताच आणखीही एक गोष्ट |

ठिली आहे.

_., ___ हिंदुस्थान आणि अफग'णिस्थान यांच्या दरम्यानच्या सरहृहीवर । ।_._. लष्करी अधिकारी कर्नल येट यांना कांहो अफगाण शिपायांनी केद. | कॅरून अटकेंत ठोंबेलें आहे, हो गोष्ट झाल्याला बरेच दिवस झाळे, | ८. _ त्री अद्यापि कर्मल येट यांच्या सुटकेचें काहीएक चिन्ह दिसत नाहौ. : __._ अफरगोंणिस्थानचा वकील कर्नल इस्माएळ हा येऊन, फॉरिन ऑ- लि

_्री फिस आणि कर्नल इस्माएल यांच्या दरम्यान कर्नल येट यांना ....

ततक

कां अटकेत ठेविळें आहे, त्यांच्याबद्दलचा रुलासा व्हावयार | कनल येट यांच्या अटक्रेसंबंधाचें इंडिया सरकारकडील पल केंदा. द्वाराच्या गव्हनेरला आहे, एवढीच कायता तूत खबर आहे... पश्तु या प्रकरणांत अमीराचा सल्ला घेतल्यावांचून कोणतीही गोड. ग निकाडाला ळागावयाची नाहीं हे उघड दिसत आहे. व काबूल- कडीळ अशी एक बातमी आहे कॉ, अमीर तर शिकारीसाठी रे क्रोहिस्थानकडे निघून गेळा असून तिकडे त्याला सुमारे पंधरा दिवस. थपर्यंत गेट साहेबांना अटकेत रखडत बसळे न उघडच आहे. इतकी सगळी मानखंडणा इंग्रजसरकार सहन करीत आहेत. यावरून कर्नल येट यांच्या हातून अतिक्रमण झालें असावे असा तर्क करण्याला पुष्कळ

एरवी आपल्या भौफिसरला कैदेत २ कल्याबह्दल इंग्लिशांनी आकाशपाताळ एक करून सोडले असतें परंलु

ढे अपराधी असोत क्र्वा नसोत ते दट ! क्यात ल्या तझ हि १. | त.

शि

भै

सरहद्दीवर प्रथमतः तोंडाशींच असणारा अमीर वृत्ति भा प्रकारची आणि त्याचेमागे छपून असलेला

(२३ )

हिंदुस्थानांत असलेल्या सेन्यावरच पडला तर, ल्य “हातून कितयत निभाव लागेल याची शंकाच आहे. अफगाणिस्थानांतील काळ्या लोकांशीं लढावयाचें असलें तर हिंदुस्थानांतील काळें. ९ न्य उपयागीं पडेल हें खरे. परंतु रारोयन आणि इंग्लिश यांचीच ीचखुद्दू

लढाई. जुंपळी तर व टान्सवालच्याप्रमाणें. हिंदुस्थानांतदेखीळ य॒ः

पियनांच्याविशदद्ध युरोपियनांनोच लढावे, इतरांनी. लढता कामा र नये, हें दिव्य तत्त्व उत्पन्न झालें तर हिंदुस्थानांत नेटिव सैन्य. सि, पुष्कळ असूनही तें निरुपयोगी. होणार. व त्याड्ा जागच्या जागीच |

बसावय़ाला लागणार. फ'र झालें तर हिंदुस्थानांतील किह्यांची ग. बमर रखवाळी करण्याचे काम त्यांच्याकडे सोंपविण्यांत बेईळ, ब.

ळेढाडच ज सुख्य काम तें करण्याची पाळी फक्त «हिंदुस्थानांत भस- लेल्या साठ सत्तर हजार सोजिरांवरच येऊन पडेल, पण रशिया *न्याचा समुद्र आणून हिंदुस्थानावर ओतील, त्याच्यापुढे या भर वाळूच्या कणांचे काय चालणार १ हिंदुस्थानांतील नेटिव सैन्य वर लिहिल्या क,रणानें निरुपयोगी झालें नाहीं तरी त्यासंबंधानें दुसरी एक रोति आहे. रशियासारखा बलाब्य रिपु हिंदुस्थान जिंकावयाला ' आला तर तो केवळ लठाईनेंच ।हंदुस्थान जिकूं पाहोळ असें नाही. “जो देश जिंकावयाचा स! देशांत चोहोकडे सडकून फंदफितूर

शर | र; भु ९ १ ग जो र्कत | 1 ज़ “१ धू र्‍ ,

उत्पन्न करावयाचें, हो तर रशियाची मोठी खुबी आहे. या. भाग्राच अवलंबन करण्याचें रशियाने मनांत आगिळें तर लाला.

- १ ताळ

जागा दुसऱ्या, कोठेंह्ये मिळावयाची नाहीं. रशियामध्येंही कोणीतरी

ह नोटेब सैन्य आणि नोटिब राजे यांच्यासारखी पोकळ .

इतिह्दासज्ञ असतीलच. जो रशिया हिंदुस्थानावर स्वारी करण्याला येणार त्यानें हिंदुस्थानच्या पूर्वेतिह्वासाचे परीक्षण केलेळे असलेच

पाहिजे, अठ शें सत्तावन साळचें बंड हिंदुस्थानांत कोणी केळे ते.

कां झालें, आणि तें झालें त्या वेळी इंमजी राज्याचा सुरक्षितपणा

कितपत संभवनीय दिसत होता, वगेरे गोष्टाबद्दची माहिती रशि-

याला मिळून त्यानें जर तिचा उपयोग केळा, तर नेरिव पक्टणी.

भवून १८५७ साळापेक्षां हो असंते षाची कारणे कमी आहेत भसे

पंख्रेवाल्यांकडून इलाविल्या जाणाऱ्या पेख्याखालीं ब खाच्या अनुभव घेत कालक़मण करणाऱ्या गोर्‍या काय हावयाचे आहे हें दिसतेच आहे

कोणाला वाटे « तै पचाईत न पडावी हवेंच आ पृ» इश्वरापा्शी मागणें आहे. परंतु भावी स्थितीचें पारडे फिरेल याचा बरोबर अदाज करणें हु आपलं प्रस्तुतःयें काम

आहे, व त्या दृष्टीनें पहातां ब्रिटिश साम्राज्याचा विस्तीश पसारा

अश्या वेळीं फारसा उपयोग पडेल भसे चिन्ह दिसत नाही. वि स्तीण

निखार्‍्याप्रमाणें झांकलेल्या हे झांकलेले निखारे शांततेच्या दिसतात. पण एकदां भयंकर आणि वादळ पुरू झालें झणजे त्यांच्यावर असलेली

7 ककँगरच्या देशभक्तीला जी वद्च झालो नाही जनरल बोथाच्या ्राक्रेमानें जी जिंकळी गेली नाहा, आगे जनरल डिवेटच्या गाने अही काव्याला जी सांपंडली नाहीं स्वतत्रता आपण होळंनंच णि 'तोअर ढोक कोर झाहेत ह्मणून शोधीत आली, तर तिचा अंगीकार त एक दुवे अडळवून घेर ् 2

_ __ ईजिटिश साम्राज्य .जास. आकांक्षा 1 __ स्थसली तर तें मनुष्यखभावाच्या फारसें विरु इ आहे: असें नाही.

. उउसात सहज मोठा बाऊ उत्पन्न होतो. पण वर. दर्दीत “केलेल्या ____._ स्हष्टीनें पाहिळें असतां नरिटिजञ साम्राज्यांत काय आहे. १. प्रत्येक : : अवयव नाखुष आणि बळजबरीने साम्राज्यांत कोबळेळा, व. त्यांतून ऱ्् व 31 केव्हां सुटेन अशी वाट पहात बसलेला ! अशा घंटकावयवांनी _ च्हनावेडेळे साम्राज्य हें लहान मुळी खेळण्याकरितां गुंजवळा. हणून _. रक वस्तु तयार करोत असतात त्याच्यासारखे होय. थंडाईच्य इस्देवसांत हा खुंजवला दगडासारखा उणके बेनून सवे घटकावय -__ स्मिळून एक अनिभेद्य गोळा झालेला दिसता, पण साळा थोडी आंच __ 'स्ळागळी हणजे लांतीड मेण वित्तळून जाते. आणि सर्व गुंजा _.. स्वेरावगळ्या व स्वतत्न हातात, तशा प्रकारची या साम्र ज्याची स्थिति | ..या साम्राज्यावर दुर्धर प्रसंग आला असतां आयलंड स्वतंत्र

गीय च्या, जाण आफ्रर्कन्डर बोन्डचे ल्क दक्षिण आपफ्रिक्षतो तोल _स्ल्वतेत्र संस्थानें स्थापन करण्याच्या, कामांत युंतून जातील, आणि

__ स्हवनडा व मस्टोल्या आपआपल वभव आणि व्यापार वाद्ठेंगत कर-

_“ छ््यांत गक होतील व इंग्लंडच्या मदवस ठा थांबण्याला कोणीही _ च्ज्हास्यावर शिक उरणार ना ही |

६ इंग्लडचे सेन्य़ हिंदुत्थानांत येण्याची भूमध्य ससुद्रांतील वाट पाान्सन संखून ठोवेलेली, हिंदुस्थानांतील साजीर हिंदुस्थानांत | व्यास्व्रर चाललेल्या चेनीनें उव्लाला सवकलेळे आणणे लहाइला विस:

( २६.) हिंदुस्थानांतील नेटिव सन्य युरोपियन नियमाप्रमाणे युरो'पे- अनांविरुद्ध लढण्यापासून परावृत्त केलेळें किंवा स्वाभाविक असंतोष रशियाचे फितुरोने अतोनात विथर लेले, साम्राज्यांतील घटका- >>. स्वतःच्या पोळीवर निखारे ओढण्यामध्ये गंग झालेले, अज्ञी हति प्राप्त झली असतां आपण दाय

णें ७...

1 अशक्य आहे. असें. नाही. आणि

____ नोंतील स्थितीवरून तेथें पुढल्या दोन तान वर्षात कांही तरी झाल्या. 1 __ वांचून रहात नाहीं हें खास आहे, अवा टाईम्सकारांचा तके आहें. 1 __ यावरून वर काढळेळे चित्र हे. केवळ कल्पनासष्टींताल नसून याठा ____ वरॉल टाइम्सचेच उद्गार कारणीभूत झालेले आहेत. आणि त्यापासू- _ नच असा विचार मनात येतो कॉ, दुर्देवाने इंग्ढंडवर आणि हिंदु; . | ___ स्थानावर असा प्रसंग आलाच तर आपण काय करावें ? अश्या प्रसंगी | -. _. आपलें कर्तव्य काय १ | इडकुस पद्ताच्या खडकावर सिंधू नर्दीच्या

___ समावेश होतो. हिंदुस्थानांतील महाराजे, 'राजे, नबाब, सरदार “जु - असीर, उमराव जहागिरदार, इनामदार, शिपायी व्यापारी, वृद्ध, ____ तरुण, ल्लिया, पुरुष सुळे, हिंडु, मुसलमान, नेटिव खिश्वन, पारशी ___ या सगळ्यांनी ह्या मश्नांचा वचार कळा पाहजे. असा प्रपंग आळा. | य _ असतां आपल्य[ सांत अनेक तरंग उर्भ राहातील, त्यांपैकी आपण अट __ कोणत्या तरंगाें ऐकले पाहजे ? त्या वेळची हिंदुस्थानांताल अंत्यत क, ._.. _ व्यवस्था पार बदळून जाईल. ठिकठिकाणी असलेलें सर्वे सेन्य लढ[्‌- _ तइच्या तोंडी दिें जाईल व कह राजांचीहा सेन्यें वायव्य दिशेकडे

त्यात चाकरीस ठेविळे जावील. लष्कश माणसांच्या कमतरतेमुळे

बडुका देऊन त्यांजकड भोसाड "इल्याच आणि कोरड्या खजिन्याचें

( २७

९141150511 उपडडेड88 8 ७॥७ फार 806४0 ी ० घिय'88 ४8काड बगता "8४ 98 पा ७० एल्त ॥0-.. ठगपडी 'तितान्याधळ छाया 1.0. ऐंपाळख . , कड 66 838178त 80. क्लि, हिंदुस्थानच्या सरहद्दीवर.

अत्ह|. काय होईल याचा कांही. नेम नाहो. आतां | पंदाच जरी अशी कांही गोष्ट झाळी नाही. तरी पण अफगांणित्था"

चाळवरावर सिंह आगि आस्वळ यांची झुंज चालळी असतां आपण . _| काय करावें १ * ञापण या शब्द(त हिंदुस्थानांतीळ सर्व लोकांचा १

"1 फेडी जातील, नवीन लोक जे हातो लागता लष्करी

शोकसांकढे . लच्कश. काने. सोपावेण्यांत येताऊ, व्हाहंटियर

लोकांची पलटण रणभूपीवर उभो केडी. जातील रखवालांच्या ति

कामांत बिनवाकबगार सश्ा. लोकांच्या हातामध्ये तरव'री आणि

(१८) परक्षण करण्याचे काम येइल, हत्तेबद्या, देवाच्या कोटांधी कमें आणि शेत ऱ्यांच्य़ा सोडवणुकीसाठी बिले पारा करणार्‍या कायदे

न्सिळच्या बेठडी या स्थ यद पडती बोळ, घोडी, उंटे लर ईसाठीं पकडून नेण्यांत येतील, नांगर ओढणारे घेळ आणि हृांकग बैल यांच्या अभावामुळं शेतकीच्या उत्पन्नाची

सवे व्यापारधंदे बद च्या व्यापाराला तेजी येईछ ( परमेश्वर

भपण काय करावे, हा. जेव्हां ज्याला फुरसत ब्यापरः र आपल्याशी आणि आपल्या मित्रमंड,ही- १ इतकया महत्वाचा ह्वा प्रश्न आहे असा असर देशावर आठा असतां ह्या देशांतील लोकांनी काय

कोठे इतिहासांत दाखढा असेळ, तर तो पचे आहे

शै

1. 4. ह ह नन त क अशी एक वेळ होती की, त्या वेळं हिंदुस्यान सुखी होतें त्मा

2. त : वेळी हिंदुस्थानांत आगाऊ न हत्या, (केवा. तारायंत्रे नव्हती.

अ या *वेळीं हिंदुस्थानच्या पवेतांमधून बोगदे नव्हते, किंवा

नदयाविरून

- __ छोखंडी पूल नव्हते. त्या वेळो हिंदुस्थानांतील लोकांना इंग्रजी

र बोहतां येत नव्हते, किंवा ते सभातून भाषणें. आणि अजे करीत नव्ह्ते पण इतक्या सगळ्या उणीवा असुनही हिंदुस्थाना | तळ लोक त्या वेळीं सुखी होते. तें सुख आतां कोठें गे? पर. | री

____ कय लोक आपल्याला येऊन सांगत आहेत कॉ. आह्मी तुमच्या

सुखार्चा साधनें आतिशय - विपुळ करून ठेविली आतां तुम्हा वाटेल तितकें सुख भोगा. पण त्यांच्या सांगण्याचा भल्ययं

__... आपल्याला कांहीच येत नाहीं, हें कसें ? जर सुखाची साधने बाढलो

_ तर सुखही वाढळेंच पाहिजे, असे तकैशात्रही सांगते. ह्मणून त्याप्र-

-___. सारणे सुखाची साधनें वाडळेलॉ पाहून त्या साधनांनी प्राप्त होणारें _____ सुख शोधण्याकरिता जावें तों ते. सुख आपल्याठा कोठेच सांपडत ___ नाहो हें कसे! ही भूतचेष्टा कोणो निर्माण केली आहे की, जिच्या ______ योगानें आह्यांला सुखायो साधनें मात्र मिळावा परंतु सुख मिळू ____ नये, ही सुखाचो अनेक साधनें आमच्या हातांत देऊन आमचें

:_ सुख कोणी हिरावून नेळे 2 त्यांनी त्यापेक्षां आमचें जीवित हरण

__ नेल्यानंतर या जगांतील जीवितामध्ये काय. हशील ” __,. मनुष्याचे जीवेत हरण करितो तो फक्त खुनाचा “करतो, पण जो त्यांच्या सुखाच हरण करतो तो त्या

__ तर करतोच, पण तसें करूनही त्याला दुःख भोगण्याकरितां.

य करून नेलें असतें तरी हरकत नव्हती. पण झुसख हरण करून

-__ ठेवून यावज्जन्म लाला यातना भोगावयाला लावितो. अशा प्रका.

. शो 0 "नर मुना ३... .;. 3. ही. अहे. .... .. है. ...

(३०

रज्या यातना आपल्या राष्ट्रांतील सर्व लोकांना सोसाव्या ळागत झाहत. आपल्या सर्भावती जिकडे पहावें तिकडे सुखाची साधने भरली आहेत़, तरी प्रभ आपल्या स्वतःकडे पहाव ता आपल्याला सुख नाहीं, अश्ली विलक्षण 'स्थति | झाबली आहे. मानससरोव- रामध्य आकंठ बुडालेले असून आपण तृषाकांत झाजेडे

शॉ... ७ .

डीन कुडकुडत भापल्याहा अनुकूळ असूनही आपण व्याधि आणि अमृताच्या डोहांत पोहत असतांना साढा आहा. अशी आपल्या राष्ट्राची स्थि त. आपळ सुख काय झाले? ते. आप

प्वीचें भापल्याठा. फिरून मिळेळ बाय? जर या भयगगाड्य| तर त्या घेऊन आापल्याळा काय

या पाश्चिमात्य सुधारणेंत भागि इैपरजी हीं ही तर त्या घेऊन आपल्याला काय न्सिलांच्या बैठक

11 आणि आपलो मुलें इमरजी खाऊच्या वदथा खात नव्हती, हाणून क ।___ आपले काय आढळे दोते रती हिंदुस्थानांताल लक्षावधि लोक दु. ॥ -___ प्काळानें मरत नव्हते हाणून त्यांच्या सुखांत काय अंतर पडलें होते? र > . इेष्काळानें सरणोन्तुख झालेळे ठोक बाढून खिस्ती होत नव्हते, ् _____ सैपून त्यांच्या घरंसंचयांत काय न्यूनता उत्पन्न झाली. होती? डली पूर्वी बरच्यावर अवर्षणे पडत नसत आपली आयेजननी आपल्या र ____ हागेल | तक घान्य पिकवून देत अये ते पिकविण्याला हाग-.._ ही ____ णाऱ्या गाई व मेढ जिंवत असत, आणि तें धान्य पिकल्यानंतर र्जी ___ आपल्या तोंड तून काहून कोगी परदेशांत नेत नसे कगून आपले... _ उले काय कमी झालें होतें £ त्या दिवसांतच भापण आसत घुखी. _$ ६.त(. आपल्या पूदेजांनो पर्णकुटिकेत पाहून, जडी भरड स्वनिर्मित ही वहकले नेसून वेदवेद!तांदिकांचें अध्ययन करीत अस्रतांना जें 1. ध् -. खख अनुभवले ते सुख इंग्रजी फेंशनच्या बंगत्यांत राहून अणि विला यती कपडे नेसून इंगजी बुके वाचीत असतांना आपल्याळा आज मिळत ____ नाही.आपल्या त्या पूर्वीच्या हह!न लहान स्वराज्यांतून आपत्या पूर्व जे __, जांगोज्या उसाचा अनुभव घेतला तें सुख त्यांचे वशज अतिशय मोठ्या १ साम्राज्याच्या छत्राखाली रहात असूनही आज ल्यांच्या कपाळीं. ह कधी न धी नाही ! ते पूर्वीचे लहान ल्वान राजे झापसांत भांडत असतील ___ दौटे करीत असतील, एकमेकांच्या उरावर बसत भसतील, जातिभेद ____ कायम राखीत असतील, क्षवा ले कापासून जामेनीचा सारा जास्त ___ घेत असतील, काय वाटेल तें करीत असतील तरी पण. छांच्या ह द. हाताखाळची प्रजा सुखा होती. ते खुखे झज अ ह्याला नाह, त क __ शांततेच्या, जातींच्या अभेदाच्य दिवसांत आझी रःहत असूनह्दा _ आह्यांस तें पूर्वाचें छख नाह, आमच्या पूर्वजांना दहाकास चाळाव* . याचें झाळें तर एक सबब दिवस लागत असे. आणि दहा के _. एक विठो पाठववायाची ज्ञ तर त्यांला दोन. रुपयांचा ज _ लागत अभे, त्यांनी आपल्या प्रांत पककडीह एकही गांब पहि ळा नसळे किंवा त्यांना बाकोच्या जगांत. काय वाले आहे या ची त फी व ता कळली नसेळ, तरी प्रण ते उदो होते. आगे आहो एका

बी ह

४३२ ) तासांत दहा कोसांचा प्रवास करणारे शीप'सुर रामेल रापर्येत पाहिजे तेथे झापला जापूदे धा राड ड्णारे, सगळ्या जगाची

सफर करून येणारे, आणि जगाच्या प्रत्येक्र कोनाकोप कर्मा जास्त झालें याबद्दळवी माहि

च्याइतके सुखी नाहीं. असें कां: : हे चॉँ साधने अतुन घुख नाही असें का ! ज्यांपासून सुखग्रापि नाही अशा हीं सुखाची साधनें आपल्यापासून नाहीशी झाळी तरी हरकत नाह!

त. पूर्वीचे सुख आपल्याला मिळेल काय ! स्वर/ज्यांत, स्वदेशात णि स्वधमोत ज्या सुखाचा अनुभव आमच्या पूवजांनो, घेतला क्ले आह्यांठा भाता. ढाभतील काय १ ज्या ठिकाणी आपल्य, जानी आनंदाच्या गोण्या ळद्दन घेतल्या त्या ठकाणी आपण जाऊन आनंद शोधू लागों, तर तो तेथें भापल्याला दिसत नाही.

पच्या पूर्वजांनी आमच्याकरिता 3 ळेला आरसंद

हा १ गिगे ा काठ, स्वरस्वतीच्या कांठो, हिमा- रावर, बिंध्याचलाच्या ग्रुहत, नर्मदेच्या. पाण्य

वचे लय सन्नी

नस्य

क द प आ

काया णाचा की यया. यक र

___... झाली असतां टॉलस्टॉय ह्या प्रसिद्ध रशियन

30. स ाम्स् म य केक ह

ऊजा क यर

मी 'आहे तें कळून येतें

डी - मीएक्ांना उद्धरून नेण्याचा मार्ग ळोकांना दाखावेल्यान नंतेर हा गां री जिकडे तिकडे न्याय स्म, शांतता वगैरे चांगल्या गोष्टी चा की

__ पृश्रीवर आतां आपल्याला कोठही अवकाश मिळत नाहोंव & शिक्के... | न | राज्य पृथ्मीवर स्थापंत करण्याला आतां सवड न दहीं अशो. याकर . खाली झ्षाली अश्या रीते(न॑ संतानाचे हातपाय मोडले जाळून ; ह्‌ ... . मनांत खिन्न आणि निराश ' होऊन स्तव्थ राहिला. झश्ा स्त्र तत. __ शेंकडा वर्षे लोटला, आणि जा भवधा[त जयांत. सुख. नांदत होते. ठभ.. __.पएण.सेतान निराश झाला तर॑ त्याचें सार्यीदार निराझ झ्ञा * नव्हते *

_ त्य दक आपल्याळा सांगतात ती खरो __ किंवा दुःखाची साधनें आहे - णून झटली जाते. ती सुधारण ी : _ हरळी जाते ती प्रगतिच आहे किंवा अधोगति भाहे याच ___ सैंशयउत्पन्न होतात, व पाश्चिमात्य सुधारणा ही सुधारणा नव्हे ञ

, साठी सेतानचे सव ] _ सैतानाच्या हाताखालील. भुते हे __ सांगेतले का, आह्यो प्र ह __ तीढ उुक्षशांतता यांचा उच्छेद कहून दकल्य आहे, व सेतान महा. | _ राज, पुर्थ्ववर आपल्या स्राज़ाज्याचा असल पूर्णपणें बसविला आहे. .

. हे. त्यांचें हणणे शेतानाळा खरे वाटेना, येशू क्लि

100000 अ. ही * पर, ठत र रॉ 001, व र

( ३३)

धने झाहेत असा यावरून संशय येतो. जी सुधारणा“. च आहे काय,भाणि ज़ी प्रगत हाणून

च्याबद्दल असेक

_सनाचा मह होऊ लागतो. आणि अशा प्रकारची मनाची व्यभ्न त. हि

क - स मवा- | १

काऊंट टॉलस्टॉय अशी एक. कथा... सांगतात कौ येशू. अ. ख्रिस्तांचा जन्म ह्या प थ्वीतलावर होऊन. त्यने” सर्ब

भसल सुरू झाला, असें पाहून सैतान | अगदी जने राशा/ ज्ञा न री... ी | |

यांत यांना यद्य ळें ह्मणून ती! सुवाती क्षे ताताल़ा सांगण्य साथीदार त्याच्याकडे आले. हे साथीदार ह

उत हती. त्यांनी येऊन सेतामाला सत्यक्रांन कांई[तर] नबोन युक्ति काहून जमा,

अळा ज्य

"कांना चांगलीं चांगली तत्व शिकविली असून त्या सगळ्यांचा लोप होऊन एकाएक इतक्कें पातक आणे दुःख या भूतांना पृथ्वीवर कसे रित करितां येई, अशी सैतानाला शका उत्यक्ष झाली, तेव्हा त्या शंकेच्या विरसनासाठी प्रत्येक्ष भुत वु:खसंचाराव्राठी आपण काढळेळी याक सैतान गितली. धंदेशिक्षणाच्या

1 अशा जिनपता तयार करण्यामध्ये

झऊकट दवह लुगड आहेत. श्रमत्रिभ येऊन णाल कीं निवळ यत्नाभमाणे करुन २ विले भा शीळ फुंकून हाणाळे, मो लोकांना इवके को. आपण जेथे आहे तेथेंच अ 0)

तन री ट असूनही दुसऱ्यांना

देण्याची कला मी जगांत अचलित केळ ' आहे

. झाले ढा, लोकांच्या घरांवर लाखे, रुपयांचे द्रवडे _. पांच रुपये थम केला हणजे तो धः त्मा होव

___ अना शिकविठें आहे. ह्या सगळ्यांची सैतानाने ऐकून _ तढी. पण तेवळ्याने त्याच समाधान होईना कारण गी यांत कोणी

__._. दरवडेखोर आणि खून करणारे असल्याच | | __ कधीही नांद वयाचे वाही, अशी : तांनाची खाते

_ शिस्ताच्या उपदेशानेतर जगांत "णी दरवडेखोर आणि नसतील अक्षी लाची समजूत होती. ते | सैतान

._. कैष्ळ नांदणार आहे ! इतक्यांत ए३ कायदयाचे आणि राज्यूव्यव- _..स्थेचे प्रचंड व अक्ताळाविकाळ भूत पुढ ओरडत येऊन ह्मणाल: कां. - _ चोर, दरवडेखोर आगि "हन करण र॑ नाहीत कां? ढागतोल तितके -- _ -आहेत. पूर छोक एकमेकांच्या चेर्‍र्‍्या वगेरे "मौ... _.. .आतां लोकांची अज्लो "त करून दिठी आहे को एकमेकांनी एक... .. _ भकांचो चोरी करण्य;पेक्षां चोरो करण्याचा, दरवडे घालण्या __ रण्याचा आधि खून करव्याचा अधिकार फक्त एंकाचकडे __ तर तयांत जास्त फायदा आह.. व या गोष्टी त्या एका इत. -_ कला कराव्या याबहल लाळ कायदयाच्या नांवाखाली नियम ठ -. रिले आहेत. सारांश, मो दरवड्यांचे आणि खुतांच स्वरूप _ आहे. दरवडे आगि खून हे बेद केळे नाहोत. अस्ते या : _ भाइण ऐकल्यानंतर सैतानाला धीर आहा व शर्स असेंळ तर, _ पथ्वीवर आपलें राज्य चाळण्याळा काही हरकत पडणार नाहो . . हड त्याची खात्री झाली. व तेव्हांपासून पृथ्वीवर सेतानाचे स! श्राज्य निष्प्रादेबेंध चालत आहे.

श''

र

(२ _ काउंट टॉलस्टॉय यांनीं निरूपण केलेल्या ह्या सैतानाच्या आ. छ्य़ानावरून पाश्विमात्य सुधारणा आणि प्रगि यांचा वास्तविक अर्थ

काय आहे आणि त्याथातून आपणाला सुखप्राप्ति कां होत नाहो याबद्दलचो कल्पना कोणाच्याही मनामध्ये सहज येण्यासारखी आहे

र;

र राष्ट्राचे हवेत किंवा आहेत

__ एखादा मनुष्य मरणोाच्ुख झाला अततां तो मेळा

( ३७)

व्यय येतो. चळनवडन याचा आपण कोठ. उपया .र् कर १ | त.

_ बददृळ शंका आढी. असतां कोणी वैद्य जवळ असतो. क __ ह्मणतो. कौ, अजून चलन वलन बंद झाठें नाहे. कोणी . _ अर्धवट झोपेत असला तरु त्याच्यासंबंधानें आपग अते. | . हणतो कॉ, तो चळवळ करतो आहे, तेव्हां त्याहा गाढ.

् : _ शॉप लागलेली नसावी. वर दिळेल्या उदाहरणांवरून एवढे तात्पग़रे

__. नेळून यइल का, अत्यंत स्वल्प हालचाल दाखविण्याकरितां अपण __ प्रथमतः चळवळ या शब्दाचा उपयोग करीत होतों. पण हृ्ठो आपण ह __ तोच शब्द तीस कोटा लोकांच्या हिंताहिताच्या उलाढाडीकडे

लावण्याहा सुत्वात केली आहे. अर्धवट झोपेत. असळेळा ।

_ मजुष्प या कुशीचा त्या कुशीवर होतांना जशी चळवळ

' करतो तक्ञाच, प्रकारची आपल्या या अर्धवठ झोपी गेलेल्या राष्ट्रची चळवळ आहे असें दर्शविण्यासाठीच जर या शब्दाची योजना केळेली असेल तर कांहो हरकत नाहो. परंतु जिच्यापासून हिंदुस्थानांतील लोकांचा स्थिति सुधोरेल 'जिच्यापासून हिंदुस्थानांतील लोकांना राजक[य हक्क प्राप्त होतील आणि जिने. हिंदुस्थानांतील लोकांच्या

उत्कषाची स्थानिक स्वराज्याच्या प्राप्तीमध्ये परिसमाते देइल, अशी री, __ भापण आक्षा करीत अ'हो, तिला चळवळ हा शब्द लावणें हं कधीही

क कड बरोबर होणार नाही, अशा दृष्टीनें पाहिले असतां चळवळ हा शब्द

*__ भगदी अयोग्य ठरतो. एखादी सरपटण,ऱ्या जनावराची गति दाख"

____ विण्याकारतां, अवा मरणोन्मुख प्राण्याची गति दाखाविण्याकारीेता | चेळवळ हा शब्द संधारण बरा आ? 5; पण हिंदुस्थ न हणजे | _._ . हणजे कांह सरपरणारा प्रा> नव्हे. आतां 'हदुस्थान हा झोपेत |

-'_ झंसंडेला किंवा >रणोन्युख झालेला देश आहे असे कदाथित्‌ हणता.

श्यासन दिळे$ आहे. तें खरे कसे होणार ? सारांश, ॥

नें पाहिळे अश्वतां त्याच्य. हालचादीला चळवळ | नुर्प होईळ, पण मग तस्त्या चळवळापासून आपली ॥ हौस जातील असे जें साहेब लोकांनी आपल्याला

च्याएवजं दुसर पड

चाइट न

ळी ॥, एवढच तूर्त गितछे तू

च गळा श्‌ "5 शब्द्‌ कोणता त

वयाच -1४॥ हं सा गेतल्य व्याजत्त प्रि त र, एवढ आप*ः नड कीय व च्य |

जॅ ह, | _ मध्ये लोकांचे हणणे शिरण्पाकारतां त हजारा लोकांनीं

( ३९ )

___.. म्याकरितां सदोदित दक्ष असावें, हा जर राजांचा घेमे हॉ. य, तर . मग... .. _._ एद्वादी लक मागणी करण्याकरितांसुद्धां ळोकांना ३ र्त 1क्‍ खैर र् । | ___ करणें अवश्य कां पडावे? सगळ्या लोकांना अवश्य असशी री मागणी __ मागण्याकरितो सगळ्या देशभर चळवळ केशाळा पाहिजे ? झगे ] _____ इंजोरो लोकांनो ओरडून ती मागणी कह्याला मागांवयाला पा हजे... __ राजा हा काय कोणी बहिरा प्रागी आहे काँ काय, को ज्यांच्या ला |

__ ओर॒डूनंच सांगितंठें पाहिजे ? राजा लोकांच्या हितांकरितां गग

____ असें असून व लोक आमचें हित अमक्या अमक्या गोष्टीमध्ये आहे...

____ असेस्पष्टसांगत असूनही राजाकडून लोकांना हितकारक असलेली गोष्ट |

घडवून आणिली जात नाही, अशी पुकष्ळ उदाहरणें इष्तीस पडतात.

_ चजसें झाले हणजे त्यांत राजांची कांहॉ तरी लबाडी असली पाहिजे असे उघडं होतें. एरव्ही लोकांच्या कल्याणास ठा झणून वसलेल्यांनी

कॉ, राजे आपलें मूळचें कर्तव्यकर्म विरुरतात.' लोकांच्या हिताब्राठौँ |

_._... आपल अस्तित्र हो गाष्ट त्यांच्या लक्ष तून नाहींशी होते. प्रजा: | * ____ हितसाधनाच्या जागी स्वाथबुद्धि उत्पन्न होते. आणि लोकसंरक्ष. | ___ णाच्या ऐवजी लोकांना बुचाडण्याची इच्छा जागरूक होते. न्याय" | ____ झुद्द नष्ट होऊन त्याऐवजॉ जुलूम करण्याचा जोर शदिंगत होतो. ।

_ आणि लोकांचे हक ही एक आपणापांशी ठेवं आहे, ही कल्पना ल. क

आपलें कतेव्य कमे नसून तें आपल्या छुषीचे काम आहे, असें कती ना वाटूं लागतें. संमजुतीमध्ये असा बदल पडल्यामुळे लोकांना

केल्य़ाण कां साधून देंऊ नये १ पण वस्लुस्थिते अशी होते. !

भापले हक मिळवून घेण्यासाठी चळवळी करण्याचे प्रसंग येऊ ठा- हो.

वो) मूळच लोकांचेच |

_ चें पारडें शिरजोर होऊन लोकांवर वळवळ करण्याचा प्रसंग आला. त . “व. अदा रीतीने सज नीं. भाग पाडल्यामुळे ढो चळवळी यी . -_ __. करणें भांग पडले |

हैक खरे. पण लोकांनीं ते राजाच्या . हवाली ०

त

. ह्याप्रमार्णे ळोक आपलेच हक्क वगपल्यासाठीं परत मिळविए अयत्नाला लागले. परंतु हे प्रयत्न सर्ब ठिकाणीं सारखच नव्हते. 1. ___ देशकालवतेमानाप्रभाणें आणि लोकांच्या येये, शोथ इत्यादि . .._ गुणांच्या मानाप्रमाणे या प्रयत्नांना निरानेराळी स्वरूपे येऊं लागली. कित्येक प्रयत्नांचे स्वरूप सौम्य असे. पण कित्येकांचे 'उग्न आणिअस* -__ ह्य झाठें, कित्येकांनी सामोपचाराने हक्क मागून पाहिळे आगे त्या ___ .रातोनें ज्या कांह्ोना कांही मिळाले नाहीत, ह्यांनी जबरदस्तीचे, ____ दांडगाईचें आणि बंडाळीचे मागी स्वीकारून आपल्याला पाहिजे __ होत्या लया गोष्टी प्रात्त करून घेतल्या, ळोकांना राजापासून पा जेत. या गोष्ट मिळाल्या नाहीत ह्मणून त्या प्रास करून घेण्यासाठी लोकां.

याच्या डा |

क्ट

-__ नौं एक सोम्य आणि एक उग्र अव्षे हे वर दिळेळे दोन मार्ग स्वीका. ::_.. रिळे, लोकांच्या दृष्टीनें या दोन्ही मार्गामध्ये कांहो. एक फरक नाहो. ._. कारण, कोणत्याद्दी मार्गाने झाहें तरी भापळे हक्क मिळावयाचे हाच क _ हक्कांचा काय.तो हेतु. दोन्ही मागचे पर्यवसान एकच, मग खांत. ळ्या दृष्टीनें भेद तो कसला १ साम भाणि देह यांपेकी ज्या ड़

दिरंगा- » अशी क्ल॒पते मनांत.

महत्वाची बातमी

| शय महत्वाचा

10. चो लाललीकलनशाकॉिता....... क

न ।

या. तुही आपले हक मिळविण्यासाठी कायदेशीर चळचळ ( (१01- क. _ डिदिप्रविलाचा छर्शाक0 ) करीत जावी हा हक भाज _ _ पासून तुह्यांता देण्यांत आलेला आहे. हा आपला इक्त तुह्यी अत्यंत _ । अहमहासक्रेन सदोदित पाळीत जावा. ही अपूवे मेहरवानगीची । ताद्याह देणगी मिळाल्याबरोबर किलेकांचे डोळे चकित होऊन गोळे । - वे इंग्राच्या - नंदनवनामध्यें रोवलेल्या कल्पवृक्षांचच | आपल्या हाता. पडले आहे असें त्यांना वाटु लागलें. वास्त-. | ___ विक वरच्या करवंटीशिवाय दुसरें त्या फळांत कांही नव्हतें प डं - तरी पण दृष्टि दिपावलेळे लोक त्या. एकत्र जुळलेल्या ( ___ कैरवट्या हातांत घेऊन तें श्रीफळ ह्मणून ज्याहा त्याला दाखविण्या- 3 ___ करितां नाचत जाऊं लागले. पण कित्येक कथी मूर्ख होते त्यांनाया . |

कायदशीर चळवळ करण्याबददलच्या हक्काचा अध कांहींच कळेना, अस ह्मणत को,आमघेच हक्क मिळविण्याला आझांडा चळवळ कशाला करावयाला पाहिजे £ अशी कोठें रीत ,आहे. काय १? सावकाराने

कुळाला कजाऊ पेसे दिळे तर ते परत मिळविण्यासाठी तं चळवळ प कर अस सावकाराला कुळानें सांगण्याची रीत आहे काय? एखाद्याने । __ एखाद्या पेढीवर कांहीं ठेच ठेविली आणि नंतर काहा देवसांनी. १ ___ तो ती परत मागण्याकारेतां गेला, तर तूं आपळी ठेव परत निळवि "१ ण्यासाठी चळवळ कर, अश्व कोणी पतीचा पेढीवाला सांगत असतो. _ काय? सारांश, आपलेच हक आपण राजापाशी ठेव ह्मणून ठेवळेले. ___ आपल्याला परत मागावयाची वेळ आली असतां ते मागण्याकरितां _____ लोकांना चळवळ करावयाला सांगावयाची हाणज हे ठेव बडविण्याचें ___ कक्षण होय. ठेव ठेवणाराळा बाजारांतीळ पेढीवाला असे उत्तर देइल .__ तरत्याची पत बाजारांत एक क्षणभरद्‌ेखील टिकणार नाहीं.व त्याच्या

_ हुकानचे ताबडतोब दिवाळे निघेल, पण आपल्या ठेवी आपल्याला |

- योग्य वेळीं परत मिळण्यासाठी लक्षावांध लोक ठणूठणू शब्द करीत |

_____ असतांही मूले लोकांच्या दृष्टीनें ज्यांची नापत झाळी नाही, आणि. __ वेडगळ लोकांच्याच बाजारांत ज्यांचे दिवाळे निघाळें नाहो, अश्या

____ किल्येक मोठमोठ्या सावकारी पेढ्या प्रथ्बीच्या पा्ठविर अस्तित्वांत "वक

(७२) राहिलेल्या आहेत. राजाने लोकांना जे हूक द्यावयाचे ते राजाचे नसून ढोंडांचेच कसे आहेत, आणि ते एक प्रकारचा न्यास ह्मणून लोकांनी राजापाशी कसे ठेवळेठे असतात, याजःहृलची विवेचर्ने

पूवा अनेक वेळां होऊन गेलेला भाहूत; सवब त्यांचा येथे फिरून निळेश रण्याच कांही कारण नाहीं. तेव्हां ज वास्तविक टे कांचेच हक्क तेलो

ती करण्याबद्दळ्चा हक्क सरकारनें लोकांना कशाळा द्यावयाला पाहजे? डाकांना भूक लागळी तर तुझी जेवा, असला दक्ष लोकांना देण्याला

गळी तर जेवणे, आणि झोप येऊं ढागली तर निजणें हे. जितके स्वाभावेक आहे तितकेच आपल्या इकांच्या प्राप्तीसाठी वाटेल ती

जावे, आणि थडी वाजूं ागली तर उन्हांत जावें » ह्याच्याप्रमार्णेच

ल्या हक्कासाठी वाटेल तो प्रयत्न करावा हाही एक इंभ्ररदत्तच हक आह. या इंश्वरदत्त इक्कामध्ये वाटेल त्या प्रयत्नांचा समावेश वास्तविक होत असतां, तुझी फक्त कायदेशीर चळवळ करा असें सांगणे झणज राजानें लोकांना जास्त इक देणें नसून ह्यांच्या इरदत्त इक्रापैकी निम्मे हक खाळसा करण्यासारखे भाहे. असा देणे झणज उन्नतीचे स्राधन लोकांच्या हातांत देणे नसून त्यांना

कातरून टाकण्सासारखें भाहे क रक आपे हक्क झामच्यापासून मिळावेण्याकरितां कायदेशीर रा झसें कोणी राजा आपल्या प्रजेळा सांगतो तेव्हा तें.

कबूळ केळेल्या असतात. मी तुमरे

काना परत मिळविण्यासाठी चळवळ कझ्लाला करावयाळा पाहिजे? आणि सरकार नको. हें देव.नेंव लोकांना सांगून ठोवेलेलें आहे. भूक ला.

खटपट करणें हें स्वाभानिक आहे. व ऊन लागले असतां सावलीत

उडतां येऊं नये ह्मणून त्यांच्या एका बाजूचे पख.

_ साधनें असतील ती तो सर्व मो जेथें गोळा करून ठेवेलो आहेत, 1 माज़ उघडा ठेवोन, त्या दरवाजांतून तुही येऊत्त _॥

ल करून घ्यावे, तर त्या कणकोर्चे

”. झेसा एक दरवाजा १

-___ माझ्यापासून आपले पये वर क क __ झणणें कोणाला तरी सयुक्तिक आणि न्यायाचे वाटेळ कायर या 1 ___ 'हणकोच्या! ह्णण्याम्रमाणे राजांनेंहदी ह्मणणें थोडेसे गैरशिस्त दिसते.

| हळ हा एका बाजूनें विचार झाला, पण.

क, ९ 0). ती.

अवलंबून असले पाहिजे. तें राजाच्या हुकमावर काय

अवलंबून असावें लोकांना सामोपचार सोयीचा वाटला तर लोक

सामोपचाराचा उपयोग करतोळ, नाही तर देडाचा उपयोग करती, |

अश्शी वास्तविक स्थिति असतां फक्त कायदेशीर चळवळ करा,अतें सांगू न राजांनों आपली सोय करून घे

| घेतली आहे. आपले हक्क परत मिळावे- 1 . ण्यासुठी लोक अप्नतिह्ृत रीतीनेंप्रयत्न करूं हागळे असते तर ते वाटेळ 1. अ

त्या दरवाजाने भांत घुसळे असते. आणि यांनीं आपलेहाात आपल्या 1

___. इकांपर्यंत तेव्हांच नेऊन पोहोचविळे असते. पण राजांनी आता.

__ अशी व्यवस्था केली आहे कॉ, ते ज्या ठिकाणी लोकांच्या हक्कांना |

_ खाली घाढून लांच्यावर बसळेळे आहेत, त्या. ठिकाणचे दरवाजे |

त्यांनीं कडेकोट बंदोबस्तानें बंद करून फक्त एकच द्ुरवाजा उघडा _

ठेविला आहे. व ल्या दरवाजावरही चौकी पहारे, पास परवाने वगेरे

इतके ठेविलेळे आहेत, कोत्या उघड्या दरवाज्यांतूनद्दी कोणाचा प्रवेश भत ह ५ हवे क्ट व रोतो , क, री दूर | 2 होणे फार सुष्किळीचे काम आहे. अशा रीतीने सर्वे दरवाजे लावून

घेतल्यामुळे दुसऱ्या कोणत्याही बाजूनें भौतिन उरून सवे लक्ष एकाच

बाजूनें येणाऱ्या मागणेकऱ्यांकडे ठावण्याची राजांची सोय झाळी

_ आहे. व इतकया अडचणींमधून आपले हक परत मिळवावयाचे | ' असल्याकारणानें लोकांना मात्र फार गैरसोय झाली आहे. हक्च _।

. :__ “पावयाला यावयाचे आहे तर मग या दरवाजाने काय आणि त्या | _ दरवाजाने काय, कोणीकडून गेलें तरी सारखं का नसावें ? एखाद्या १

____ क्रणकोनें झापल्या सावकाराळा जर असें सांगितळे को, मी तुमचे |

देणें आहे खरे, पण सी आपल्या घराची

सर्व दारें बेद करून ठेवोन, |

_ भागि तुमच्या प्रवेझाळा प्रतिबंध करण्याजोगी मजपाशी जीजी |

प

कायदेशीर घेळवळोबदृळ

ठी ड्‌ भक श्व

च्या मश्नाला दुसराही बाजू आहे. चार ठोक चोहोकट्टन येऊच जर राजापाश मागण्या मागू लागले, व राजावर एकद गिला करू

लोकांना राजकारणामध्ये दुसरे जे कांही अनेक फायदे व्हावयाचे असतात

साठी हा सामांपवाराराचा उपाय योजेलेला आहे. लाच मार्गाने

__ विवेचनांत जें वाजवी मिळावयाचें आहे तें मिळविण्याकारेता लोकांन . चळवळ. कशाला करावयाला पाहिजे, असा एक प्रश्न उपस्थित

झालला हांता. त्या म्रश्नालाही वर दशविल्यापेक्षां निराळी अशी दुसरी एक बाजू आहे. सरळ रीतीनें पाहिलें तर चळवळीची जरूर नाह. परतु चळवळ करणे कां जरूर आहे, यालाही एक उपपाले _. सांगतां येण्यासारखी आहे. राज्यांतीळ लोकांच्या बहुमताला जी गोष्ट जरूर वाटत असेळ ती द्यावी, असें राजाचे धोरण असतें. व हें घोर समजसपणाचंही आहे. तेव्हां आपण जो हक्क राजापार्शी

भारत असू. त्या हक्काची जरूरी पुष्कळ लोकांना आहे, निदान एकंदर गील . निम्मेपेक्षां अधिक लोकांना आहे, असें सिद्ध करून !.जलूरीचें असतं. व त्यासाठीं लोकांचीं मनें आपल्या मता- का | पण ही उपपात्ते एक गोष्ट लक्षांत ठेविली पाहिजे ती ही कॉ, जेथ

र

छागळे व याचें अस्तित्व घोक्यांत आगूं ळ.गळे, तर त्याच्यापासून

ते सर्वे बेद पडतील, व राजाचांच अशा प्ररंगांत उच्छेद झाला तर ] अराजक अवस्थेमुळे उत्पन्न होणारे सर्व अनथे उद्भदतील ते टळण्या*

. जाऊन लोकांनो आपला फायदा करून ध्यावा हें उचित आहे. पूर्वीच्या

आऊ.

__ बून नाहीं. असल्या र्यातून अदल्या चळवळोंचा काय उपयोग?

फक्त एखादी गोष्ट मान्य आहे, तोपर्यंत इंग्लंड्चाराजाती सोट

_ अ(तेनिधोना एखादी गोष्ट मान्य झाली हणजे ती युना नोक यटेड किंगढर .

र्‍ मधीळ ० अर्थातच र्‍ तः जास्त लछकांना भान्य झाडी अस हाण म्ये बास 1 र्‌र् व नाह. परंतु तज्ञी स्थिति प्राप्त होण्याला आणि तितदा ळोकांचों मर्ने पळवेण्याठा लोकांनीं चळवळच करावी लागते,हें ठीक.आहे. ग जे्के _ डोकमतावर राजाची क्रिया अवलंबून नाहीं ला देशांतून असल्या हरणा हिंदुस्थानांतील राज्यकारभार

डू | र्‍ अवंड., | | ”

. सहाश सत्तर सभासदाच्या पालसंटांत तानशें चोतीस संभासदांनाचा

_ करीत नाही, पण तांच गोष्ट जर तानशंछत्तीस सभासदांना मान्य

२. तीनशे चोतिसांचे तानशे छत्तीस करण्यासाठी लोकांना वळ > करणें ' : __ मुक्त आहे. पण हिंदुस्थानांत तसे काय आहे ! येर्थे पाळेमेंट कोठे. ___ आहे? आणि येथ लोकांना काय वाटते आहे, आणि काय | __.. वाटत नाहव, याच्याबद्दल्ची कडच्याप्रमाणें मोजदाद कोठे आहे£ त ___ येथ लोकांच्या ह्मणण्याला विचारतो आहे कोण £ येथे 6 नर्घे चौति- क __ सावे ताने छत्तीस नव्हे, सहाशे सत्तर झाळे तरी त्यांची दाद :_ घेण्याला कोण बसळें आहे £ जर कोणी चाही, तर मग ह्या चळव- __ ळःचा काय उपयोग? भोर चाचत!| हणून ठांडोराचें नाचावें, त्याञमाणे . इंग्लंडांतीलळ लोक चळवळी करितात झणून हिंदुस्थानांतीठ कोक __ चळवळी करू लागे आहेत ! पण तिकडच्यांत आणि इकडच्यांत , __ फरक काय आहे हें कोणाही लक्षांत आणीत नाह. हिंदुस्थानांतील , : लोकांना कांही तरी नादी लावून ठेवण्याला ६ एक सांघन बरे आहे. :. असें पाहून साहेब ढोकांनी | शिकलेल्या नेटिव लोकांना सांगितठे कॉ. ऱ -_ झुह्यी ंग्ढंडांतल्याप्रमाणें चळवळी करा, पण त्या साहेब लोकांना _ असें कोणी विचारांना कॉ हय, आह्यी तिकडच्यासारख्या चळवळी ._ - :करितें| रप. पप्रत्या चळवळीने जे डकसत बनेळू याची माजदाद 'ला आणि तं निम्मेपेक्षा आधिक भरल्यास त्याप्रमाणे वागण्याळ

7. ६ र)

_अतिंनिधिसत्ताक पद्धत सुरू केल्यावांचून ळोकांनी पुष्कळ शंख केले

तोडे मात्र दमवून घेतील ! आपण पुष्कळ चळवळी करितों आणि "त्यांचा कांहीं एक परिणाम होत नाहीं याचें कारण हेंच आहे कौ आपण पुष्कळ चळवळी केल्या तरी त्याप्रमार्गे वागण्याचे आपल्या

अकारचे शिरजोर स(कार जोपर्यत आहे तोपर्यंत नेसळ्या लोकांच्या

कांग्रेस, आणि निरुपयोगी इंग्ळंडांतील व्याख्याने, या सगळयांचा काय उपयोग व्हावयाचा भाहे, हे. अंळीकडच्या शहाण्या लोकां- शिंबाय दुसऱ्या कोणालाही सांगण्याची जरूरी नाही, सारांश ह्दु स्थॉनांत अ हे को, हिंदुस्थानांतील लोक मात्र डग कॉम्रभाणे कॉन्स्टिटयूशनल पद्धतीनें हक मागण्याच्या क वळी करीत आहेत, पण लोकमत मोजून तें अधिक भरलें तर प्रमाणें आपण वागू असें राजानें आपल्याला कोठेच बांधून घेत. ही. हिंदुस्थान संरकारंच्या एक्झिक्युटिव्ह कौन्सिलमधीळ भासदांना आणि व्हहिसराय सा>बांना इंग्लडांतील दिसेल तें ते करणार. आणि ददुस्था- मात्र कॉन्त्ट्यूशनल चळवळी कराव्या, अंशी बरोबंर नाही. राजाला आणि अजेला दोषा. नौतीळ लोकांनो जर केमिस्ट,

राज्यकर्ते कोणचे तयार आहेत £ निम्मेपेक्षां आबिक लोकमत 'आल्यास त्याम्रमार्णे वाग'याचें सरकारनें कबूल केल्यावांचून, हणजे

तरी त्याचा काय उपयोग आहे १ भोळे बिचारे, आपले हात आणि

सरकारने कबूल केरळ नाहीं. झपळें लोकमत कांही झाले असरे तरी स(काराला जे उचित दिसेल तेंच सरकार करणार झशा

दुंबळया सभा, शिळपट अजे, पोंचट परिषदा, दिखाऊ , नेंदनळ

:__. तीनशे वर्षांपूवी आपल्यावर सुसल्मानीसास्राज्याचें दरपण होतें ी :__ त्या मुसलमानी साम्राज्य़ाखाल[ आपण जेव्हां दडपले जात होतो, | __ तेव्दां भापळा पुष्कळ बाबतीत हृठीच्या सारखीच स्थिति होती... _. तेव्हांही एक सारोक्षित वर्ग आणि एक अशिक्षित अथवा अडाणी प _ _ वेगे, अस दोन वर्ग भापल्यामध्ये. हो)... त्यावेळच्या सुशिक्षित ,__ __ वेगात हृद्वोप्रमाणे न्यारिस्टर अडव्हकेट, एळ. एल. बी., वकॉल | . जज्ज, एम. डो,, एल. एम. अँन्ड एस, इंजिनिअर, प्रोफेसर हेडमास्त", आणि काँग्रेसचे कंवा पाखिदेचे भध्यक्ष आणि पुढारी, याचा. सुमावेश होत नसे, हे जते खर आहे, तरी दोन्ही वेळची > . त्यांच्याबदृदधची कल्पना एकच दै(य.. हली इंमजी भाषेने ४ क आशेक्षितततव

केन्हांना कव्हांतरी मेहेरबाऱी करतोल अशो आहा बाळण्याला जागा. _ आहे. परंतु ज पर्यत सरकार लोकमत मोजून बहुमताम्रमाणे सवे. _ व्यवस्था करण्याला.तयार. नाहो तोपर्यंत हिंदुस्थानांतील छे च्या. __ सवे चळवळी फुकट आद्देत |

___ हीकांना कराव्या आणि कां कराव्या, आणि गैरकायदेशीर चळवळी षी ७. क्रोणत्या देशांतील लोकांनी करू न्यत आणि त्या कां करूं नयेत, ।__ हाही एक विचार करण्यात रखा प्रश्न आहे. परंतु प्रस्तुतचा विषया

_ हयाम्रमाणे-ळ कांनेह्दी, गैरकायदेशीर. रोतीने वागावे असा ळच 4

नाहीं, तर लोक जसे क्रॉन्स्िट्यूशननें वांधडें गेळे आहेत त्याचप्रः हें. | राजाही बांधा गेठेढा. असल्या. पादिजे व त्याप्रमाणे हिंट्स्थान सर! कार. हिंदुस्थानींतीळ .ढोकांवर' कायदेशीर रीतोनें राज्य करण्याची

आतां. ह्या चळवळीपैकीं कायदेशीर चळवळी कोणत्या देशांतीही

बराच ठाबल्यामुळ तूत या अश्नाकड वळणे अशक्य आहू य त अय ७

जुन्या सुशिक्षेतावा एक मासला

॥००णणणण”0२-नन््टया न. 5. हेही जसें आपल्यावर ब्रिटिशसासर ज्याचें दडपण आहे, तसे.)

कैततत येते, ते ते पूर्वा हस्त भाषेने येत असे. बस.

( वद $

. ह्षोकडा हाणज तो सुशिक्षित झाला असा पूर्वीचा समज होता. व ज्यांना संस्कृत विद्येचे शिक्षण नादीं असे लोक अडाणी वगात . मोडत होते. हिंदुसमाजाची सर्व रचना थर तेस्रतिमूलक असल्या" मुळें व ढे श्रातिस्मृतांचे ग्रंथ संस्कृतमध्येंच असल्यामुळ संस्कृत जाणणारांना. स्वाभांविकपणेंच चारी वणीत एक प्रकारचें विशेष महत्व ' येत. असे. शिवाय शातैस्पती खेरीज करून इतरह्दा सर्वे शाक्ञांवरीळ आणि कलांवरीळ प्रेये संस्कृत" _ मध्येच लिहिलेळे असल्यामुळें त्या वेळीं सहाजिकपणे संस्कृतभाषा न . हो त्या वेळच्या उपलब्ध असलेल्या सवे ज्ञानांची किडी होय, असं मानण्यांत येत असे. व संत्कृताच्या मानानें पाहिलें असतां मर'ठी

भाषा त्या वेळेस फारच दैन्यावस्थेंत होती. तिला अद्यापि चांगळे स्वरूप आलिळे नव्हते, व निरनिराळ्या विषयांव ऐल प्रंथसपुश्यप हॉ

तिच्यामध्ये अजून अवतीण झालेला नव्हता. असा या दोन भाषां

मध्ये मुख्य फरक असल्यामुळें संस्कृत भाषा जाणणारे ते सुशिक्षेत आणि बाकीचे अडाणी असें त्या वे ळचेंही एक साधारण मत झालेलें होते. आतां या त्या वेळच्या सुशिक्षित वगीपैकीं मासल्याकारेता एक साशाक्षत घेऊन त्यांचे आचासवेचार, त्याची रोतभात, त्याच्या _कहूपना, त्याची महत्वाकांक्षा, त्याची नोति, त्याचा देशाभिमान

व्यांचें थोडें बहुत ज्ञान आहे 1 माहीत नाहो, असा मतुष्य फरव विरळा

की

(२६)

यांची कविताद्याक्ते अप्रतिम हाती, आणि त्यांतच मसाद, सदु ज्या झणून संस्कृत समजतें, त्याला त्याला जगन्नाथ पाडेताची ली 1 आपल्या प्रियतमममाणें अत्यंत म्रिय झाठेळी आहे. जगन्नाथ _ जे पंडिताचा “शगाररस मनुष्याला कापुक करून सोडितो. याच्या 'ैर्णरसात्मक कावेता कठोर अंतःकरणाच्या मनुष्याच्याही डोळ्यां. ह __ सर्ध्ये अभु नेमीण करितात, आणि झाच्या भकिरपाच्या ओघा&- क

सपडलला युसु्ठ वाहुत जातां जातां क्षणभर परमेखराच्या

_ चरणांश्ोंब जाऊन लागतो. जगन्नांथाची कावेताशकि जदली उत्कूर

_ कोमलता, इत्यादि अनेक गुणांची . भर पडल्यासर

क्ति

तरीच त्याचा तक आणि अल्कार शझास्त्रांताल यात्रा उत्कट हा

ब, 760

तान. अलकारकझषाखावर डिहिलल्या रसगंगाधरनानऊ अंथाप्रमाता

*वेसान्य अंथ अलंकारशाज्ञावर पूर्वी कधा-झाळेश नादी व याच्या... |

पुढह! द्वाण्मचा संभव नादा जगन्नाथ पाडता!च्या आदवतीय ग्र - त्वाबहूल आहण अलाकिक कावनातंभभहड त्यांचा योग्य स्तुति क

____._. आतां आपण त्याच्या चरित्रांताछ इतर गोष्टीकडे वळूं. हा मूळा 1 _ देक्षिग देशांत रद्दागारा होता परतु तिकड त्याच बरोबर जमेना

| हझणून ता उत्तर हिंदस्थांनांत आला जनन्नाथाचा उदय कोणत्य! _ पेवी झाला याच्याबद्दल बरोबर निश्चय क ण्या तूर्त काहो साध

10” “टू नाही. परत त्याच्याबद्दल ज्या कित्येक दंतकथा कभपरपरनं एकण्यात

_ येतात त्यांवरून तो अकबराच्या कारकोदीत. उदय पावला झसावा

_ असं दिसते. आणि त्याच्या ठढखाताह अतगत पुराव्यावरून _ पाहूळ असतां दाहाजदान बादशद्दाच्या कारकीरदामध्ये तो असलास .

पाहिज अर्पे मानण्याला उप्कळ जागा असल्याचे आढळून येते. जन

__ साथ पाडताच' बराबर कालनिणेय करण्याचे हें स्थळ नव सामान्य. .. . .. पणे आपल्या कामाला तूत एवढ पुरं आहे काँ, अकबर जहांगीर,

राहवाजद्दान,यांच्या कारकोर्दामध्ये जगन्नाथप देत नावलाकिकाला चढ: हा त्या वळचा ज!डा सुशिक्षित काय कत असे ह भातां आपल्या डा पहावयाच आह. या युसिक्षिताचा----य़ा त्या वेळर्‍्या पिर

पका यक कक

(. ७७)

» सेतुवधापर्येत सर्वत: व्यापून टाकिळा असतां, त्यांच्या देशबांधवांचा मुसळमान लोक जिकडे तिकडे छळ करीत असतां, हा त्या वेळच! सुशिक्षित, ह्या त्या वेळचा प्रिन्स आफ संज्याटस, काय करण्यांत गग झाडेला द्वाता ? हा सुशिक्षिय गुसलमानांच्या दरखारांत राहन आणि मुग्ळमानांचे अन्न खाऊन लांचा तोंडपुजेपणा, करण्यामायें भापल्या आयु'याच दिवस फुऊट घालबं त हता! जगनाथाच्या का- व्यांतील श्हाक शोधून पाहेले तर लांम'"य ज्यांत विनाकारण मुसल-

मान नबाब आणि बादराहा यांची स्तात कळी आहे अर बरेच लोक

केलेल आहेत. त्या हाकांतून कोठल्याही राजाचे नांध घातळे असते तर, चाढठलं असते. असे असुनही त्याच मुद्दाम तांडपजेपणा करण्या' साठं' आणि खशामत करण्यासाठी मोगळ बादशहाचे नांव घातलें यांवरून वरील विधानाची सत्यता काणाच्याही सहज लक्षांत येईल पुढें दिलेले कांही चरण वरीळ गोष्टीच्या प्रत्ययासाठी उदाहरणें हणून होण्यासारखे आहेत. ' चिरजीवन्नास्तामाधिधरागे दिढलोनरपति: जानामो भवता न हेत विदितो दिढीबरावल्लभ:,' * दुग्धाच्ये भवता मो विजयते दिह्लीधरावल्भः, * व्याकु'यन्नूरदीनक्षितिरमर्णरेपुक्षोणि भतंक्ष्मलाक्षी, ! 'भूमीनाथ शह्दाबुदीन भवतस्तल्या गुणारना गणेः, जगन्नाथाच्या पूर्वी ज्यांना अळंकाराबर उदाहरणें रचली त्यांना तां करावयाळा दिल्लीपातिच लागत होता असें नाही, परंतु जग मपल्या देशाची धूळधाण करणाऱ्या मोंगळांचीच स्तुति करणें असे. त्याच्याबद्दल अशी एक झल्यायिका सांगतात का . द्रबारामध्यें असतांना ल्याला दुसऱ्या कोणा राजा, रां रहाण्याला येण्याविषयीं बोलाबणे आलें होतें

सांपडतील. जगन्नाथांन अलंकाराच्या उदाहरणासाठी प्रायश: हे लोक

(५१ )

बकवा नाहीं याची वानवा आहे' माझे मनोरथ .परिपर्ण कण्याला केवळ एक दिद्रीवर किंवा. दुसरा जगदाश्वर हेच कायते समथ आहेत. अशा अथाचे द्वे वराल उड्डार ऐकून यात्या वेळच्या सुशिक्षिताबद्दल (ड र र , चाचकांची काय बरं कल्पना होईल !' शिवाय ज्य़ा वेळी जगन्नाथ _

गळ बादशह्वांची अशा रीतीनें खुशामत करीत होता, त्यावेळीं त्यांची वास्ताषिक त्याने वणन केल्याप्रमाणे स्थिति नव्हती. मोगळे

_ साज्ञाज्याचे चांगले दिवस अकबरावरोबर समाप्त झाले होते, व - दाहाजह्वानच्या मुलांच्या भांडणाबरोबर मोंगळ साम्राज्यांत अप कट | - कषोचा शिरकाव झाळेळा होता, मोंगळ साम्राज्य चोहोकडून पोख* . 1 रें जाऊन तें हहानशाही धक्थाने मोडण्याच्या बेतांत आलेळे आ होते, व दिश्लीच्या बादशद्दांचें प्ामथ्ये चोहोकडे उत्पन्न होत--चालळ:. लेल्या श्ूंचया प्राबल्यामुळें हळु हळु संपुष्टात येत चाललें होते; _

तरी जागन्नाथ पाडेत * दुग्वाब्धे भवतासमो विजयते दिल्लोध रा. | व्ठभः असं ह्मणून त्यांची खुशामत करीतच होता ! असली

__ वागणूक कोणत्याही, दृष्टीने प्रशस्त आहे असें ह्मणतां येत नाही. . तरी पण जगन्नथाच्या मनामध्ये आपण करित आहों हें आपल्या ३

__ देशाच्या आणि घमोच्या दृष्डीनें उचित आहे किंत्रा अनुचित आहे. _ याबदृळ्चा विचार कधी आलाच नाहो. आणि स्वार्थापलीकडे

_____._. वयाची दृष्टि कधो गेलीच नाहो. त्याच्या सशिक्षितपणाचें पर्यवसान -_ मागलांच्या अन्नावर पुट होण्यामध्ये झाळें आणि त्याच्या विद्त्तेचं

_ प्यवसान मांगलांची वया स्तुति करण्यामध्ये झाले, ह्या त्या वेळ-

____ च्या सुशिक्षिताची महत्वाकांक्षाच बेताबातांची होती _ त्याच्या _____. महृत्वावांक्षचें चित्र पुढील के.कामध्यें फार चांगल्या. रीतीने व्यक्त __ झालेळे आहे. ,' शास्ताण्याकलितानि नित्यविय:. सर्मेपे सभाविता

__ दिल्लीवद्भपागिपछवतले नीत नवीन वयः । ' संभ्रत्यजिझततवासन

9 मधुपुरीमध्ये हरि: सेव्यते सर्वे पंडितराजराजितिळकेनाकारि लोकी.

_ धिकंम्‌ ॥ ! सवे लोकांपेक्षा पंडितांनी अधिक केळे तें काय केडें ? तर दिढीच्या राजाच्या पदरी आपे नवीन वय खर्ची ध

सवे लोकांपेक्षा अधिक करावयाचें ह्मणजे काय करावयाचे, याच्या-

( ५२).

__ कल्पना या अगदी तंतोतंत जमतात ! युनिन्हसिटीची परीट यादी, _ भोजनादिक 'नित्य़विधो नऊ वाजतां करावे, वोस वर्षांपासून

क

पन्नास __ वर्षोपर्यतचें उमेदीचें वय दिढापतीच्या चाकरमध्यें खच कराचे,आणि न _ अखेरीस नाशीक, वांई, कशी वगेरे सारख्या ठिकाणा पेनशान घेऊन हरि हरि हाणत बसावें, हें ज आजकालच्या सुशिक्षितांना ळोकाधिक _. वाटत आहे तेंच जगन्नाथाला वाटत होतें हे मोठें आरी आहे! तीनशे . वर्षापूर्वीचा सुशिक्षित जेथे होता. तेथेंच आजचा सुशिक्षित उभा _ आहे हें पाहून हिंदुस्थानच्या खगोलांतीळ ताऱ्यांची गाते किती धि- अ _ म्मेपणाची आहे, हें कोणाच्याही लक्षांत येईल. जगनाथ पेडेताबहृळ - दुसरीही एक वाईट आख्यायिका आहे. ती अशो की, त्याचा एका पषनौश्ी संबंध होता. त्याबद्दलचा एक लोकही प्रचलित आहे. तो - असा काँ,* यतनी नवनी[तकोमलांगी दायनीये यादे लभ्यते कदाचित! _ अबनीतडमेब साधु मन्ये न वरची माघवनी विलासहेतु: ॥? हे वाक्‍य जर खरोखरच जगज्नाथाने उच्चारिळें असेल तर त्याने महाराजा सर किस्न पसाद यांच्याही वर ताण केडी असें झटलें पाहिजे, _*__ जगन्नाथ पेडिताच्या चरित्रांतीळ ज्या कांडी गोष्टी वर दिल्या आहेत, यांवरून त्यावेळचा साशेक्षित मजुष्य कसा होता, यावी. आपल्याला. _ चेंगडी कल्पना घेईल, व ह्लोंच्या सुशिक्षितानें त्याच्याकडे पाहिळे .- स्वता त्याला तेथे आपलें प्रतिबिंब बरोबर दिसेल. जगज्ञाथ हा. उत्तम कवि होता हे सौंगितठेंच आहे. पण दुःखाची गोष्ट ही की, | ज्या परमेश्वराने त्याला कबिताशक्ि दिली, त्यानें त्या कवेताशत्तीच: न. होणाची ह्तुति करण्याकडे कराश्रा हें ठरविण्याची विचार | दिडी नाहीं, जगन्नाथाने. भापली काधेत

णु पडी कोषेता गुलामंगि, गण कवितेत खरा उपयोंगदा ने. . ह्या दोन देवाच्या घरच्या विद्या आहेत,

मिवुंडयथे करावय,चा नाही. आ-.._. आपण कोणाचो चित्रेंका. येत असल्या तरी आपण

__. आपल्या पायामध्ये अडकविणाऱ्य़ा जुलमी राजांची __._. कारतांही कावेता रचाव्या, हे. खऱ्या कवीचे काम नव्हे. असला

_ कवे आणि पोपट यांच्यामध्ये काय फरक उरला? दोघाचाही | __ झाड्द रम्य आहे, पण "दोघांनाही त्या रम्य शब्दाचा उपयोग 1 __ कोणासाठी करावयाचा याच्याबद्दल सारासार विचार नाहीं! पण | कवीला आणि पोपटाळ देवानें या जगामध्यें एकाच उद्देशाने पाठ*. । विळे नाहीं. कवीचे काम आपल्या कवितेच्या द्वाराने लोकांना कांदा. 1 तरी शिकवावयांच आहे. व जें कांहो शिकवावयाचें ती वाईट 1

(५१)

_ कोणाविषथी कावेता करान्या, या प्रश्नांचा विचार प्रत्येक वित्रक* _ हा दिंदुळोकांवर फार जुंळूम करीत होते आणि त्यांनी (हिंदु होकांना _ आपले गुळाम करून ठेविलें होते. अशा स्थितीमध्ये हिंद कर्वानी

पल्या गुलामगिरीमध्यें संतोष मानून त्या गुळामागिरीची बेडी स्तुते करण्या,

गो असतां कामा नये. कर्वानें लोकांना गुलामगिरीची चटका ढावून द्यावयाची नाही. किंवा तिच्यासाठी कविता करावयाच्या नाहींत. . इतर देह्यांतून अशीं उदाहरणें आढळून येतात को, तेथील

कर्वोच्या कविता वाचून गुलामांगीरांत असलेल्या लोकांना आपळे

् _.. स्वातत्र्य परत मिळवून घेण्याची उत्कट इच्छा उत्पन्न होते, आणि ____ आमच्यांताल कवोनी जे आमच्यावर जुलूम करतात त्यांचाच गाणी. ]

गावी ! अवोचीन संस्कृत प्रथसमूहदामध्यें पुष्कळ चांगल्या गोष्टी

___ द्वेत. परंतु ज्याच्यांयोगानें वाचणारांच्या मनांत स्वेदेशाभिमानाचे । आणि स्वदेराभक्तीचें स्फुरण उत्पन्न होईळ, असा म्रथ फारच विरळा प - . दृष्टाक्ष पडतो. उलट युलामागेरीमध्ये आनेद उत्पन्न करणारे ढोक

.____.. मात्र जगन्नाथ पेडितांनीं करून ठेविळे आहेत

_ त्या वेळच्या सुशिक्षितांमध्यें गुलामगिरीची आवड किती होती, |

_ तोडपुजेपणामध्यें त्यांना किती गोडी वाटत होता, आणि स्वातंत्र्या- | __ येइुलची त्यांना किती थोडो कत्पना होती, हें यावरून दिसून येईल, ॥ __ त्या वेळी दिंदुस्थानाला तोंडपुजेपणाहून भिन्न अशा गोष्टांची अवव्य.

____ कता होती. पण तो या सुशिक्षितांकडून परिपूर्ण झाही नाहो

,(:५४_)

कामागरी अखेरीस अशिक्षित वगीमध्य मोडण टा नली, संस्कृत भापेतीळ पॅढितांचा बहुजनसमाजाला कां उपयोग होत नव्हता. दृष्लोचे पंडित जसे ईप्रजींत रसर्जात चालतात, त्याचप्रमाणे त्या बाडत आणि चाढत असत त्यांच्या विचारांचा कांही. एक परिणाम होत नसे लाक आपल्या विचारांचा कांह ह्या पॅडितवगरांत मोडणारे नसून

दॉएक

"छद चाळला असतां आणि हिंदुस्वातंत्र्याची पा _ * त्या धमांचें पुनरुजीवन रामदा ___ ब्रोल बोलणाऱ्या लोकांनाच केळे आणि शिवाजा, तान्हाजी वगेरेंसारव्या आशि नींच घडवून आणिले. आणि हू मराठी ब अडाणी लोक हॉ नहत्कृत्ये करात भ्‌ सुशिक्षित जगन्नाथ पडित यवनांच्या व यवनीच्या शयनावर पडून माघवनी वनीचे दिश्लापतीच्या चरणसेवेमध्ये आपले नर्वीन वय

भाषा बोलणारे, आशेिक्षित पता गावोण भाषा बोलणारे

विछॉस सतुर्छ म नून |

न्या ळोकां्नीच शेव>

भभावर आपला पिंड पोसून

| शरोराला रक्त . जळवा लावण्याला कशी सुरवात केली आहे याच्याबदृह गुंता! च्या स्व तसुद्धा क़्धों विचार आले नाहींत. ता गोष्टी | त क जे देर ती रकमी घाळून भीक सागणारांच्या आणि कारांनी हिले सर करणल्या

बालतात, आणि व

वेळचे पंडित केवळ संस्कृतमध्ये -

जेनससुदायावर

या ससुदायावर जे डोके.

परिणाम घडवून आणीत होते,ते. .

अशिक्षित किंवा अडाणी वगामध्ये न ची गणना होईल अशाच लोकांकडून तें काम झाले हिंदुधमांचा

यमी होत असतां. र

स, तुकाराम यांच्यासारख्या मराठी तया स्वातत्र्याचे पुनरुजीवन

क्षित आणि अडाणी. लोकां.

घालविण्याचे लोकाधेके

क. ळोक इंग्लिशांविरुद्ध मनामध्ये पुष

__ फेॅशोडा प्रकरणामध्ये इंग्लंडने फान्सची कांदा वर्षापूर्वी मागखं*

_ डंना केली द्वोती हें सर्वांना माहीतच आहे. त्या अपसांनाबद्दल मंच | मो कळ दिवसपर्यंत जळत होतेव लया. _ .फरेंशोडा प्रकरणाबद्दळ आपल्याला केव्हां सूड घ्यावयाळा सांपढेळ, क्ति

थांची ते होळ्यांत तेह घाढून वाट पहात बसले होते. बरींच वर्षे. 1

____ पर्यंत तशी संधि मिळाली नाहीं. परंतु १९०३ सालापासून पान्सशा:... .____._.ळ पाहिजे तस 1 योग इळुहळ जुळून येत चालला. इंग्लंडने बोभर य छढाईकरितां जे जात्त सैन्य गोळा केलें होते. लयाला रजा देण्यांत न

आली, आणि त्यामुळे इंग्लंडचे लष्करी सामर्थ्य पुष्कळ संपु्शंत :

_ आलें व खुद्द इंग्लंडचे संरक्षण करण्याचें काम नागारेक लोकांनो

भेनविलेल्या सैन्याकडे सोपविण्यांत आळे. इंग्ळंडची स्थिति अश्या

_______ र॑तीनें कमकुंवतपणाची हळहळ होत चालली असतां यूरोपखंडांतील व्य __. इतर देशयांतूनही बऱ्याच महत्वाची स्थित्यंतरे ह्वात चाललीं होती. ___ *प्रिन्स नेपोठियन हा इतके दिवसपर्यंत रशियामध्ये. भज्ञातवासांत - रह्वात होता, तो एकाएकी प्रकट झाला, व चवथा नेपोलियन -__ अशी पदवी थारण करून तो फ़रान्स देशाच्या गादीवर घसला, व॒ ॥

__ सवे साम्राज्याचा तो बादशहा झाला. फ़ान्समध्ये या उडाढाढी

___ चालल्या असतां, जमैनीमध्यें तर याच्याहीपेक्षा विलक्षण आणि ॥ .__ लाकर्यकारक गोटी घडून आल्या. जमेनीचा बादशहा एके दिवशी. य. _ *_ आपल्या कांही मित्रमंडळीसहद व्होएचा येथे विमानांत बसून ।॥| ___ .आण्याकॉरेतां निघाला असतां मध्येच एक फार मोठा. अपघात

_ झाला. इ. स. $ ९०५ सालच्या मार्च. महिन्याची तीपहिळी

___ तोरिख होतो. तो भयंकर दिवस लोकांच्या स्मरणांतून कधीही ____ नाहींसा व्हावयाचा नाही. जर्मन बादशहाचें विमान डन्यूब नदीव-... ____ रून जात असतां एकाएकी सोसाट्याचा वारा सुटला. व त्या विमा. ा

£ ५६)

नांतील यत्ने मोडून गली, आणि ती. विमानांतील सर्व मंडळी धुष्कळ उंचावरून डंन्यूब नदीमध्ये पहली. नदीच्या पाण्याचा डोर आतिशय असल्यामुळे ते सर्वे लोक ताबडतोब खाडी वाहून गेले त्यांचा कांही एक पत्ता लागला नाहीं, ते सर्वे ठोक तुटून मरण पावळे अशी सगळ्यांचा खात्री होऊन जो तो अतिशय दुःख कल लागला. बलिनमध्यें ही बातमी येऊन पोंचत्यावर बादशद्दाचा सुल्गा वयांत आलेला होता त्याला एकदभ गादीवर बसिण्यांत आक, जमन साम्राज्यामधील लोकांमध्येद्दी एक प्रकारचे स्थि्लतरं होत चाललें होते. जर्मनी, फ्रान्स, आणि रशिया या तोन देशांना एकत्र व्हावे आणि इंग्लंडचे अढीकडे जें मोठें स्तोम माजले आहे तें मोडून टाकावे, इंग्लंडची समुद्रावरील सर्वे सत्ता नष्ट करून टाकावी, आणि इंग्लंडच्या जितक्या वसाहती आपल्या ताब्यांत घेतां येतील तितक्या घ्याव्या, अश्याप्रकारची इच्छा जर्मन लोकां च्या मनांत दिवसेंदिवस जास्त जास्त वाढत चाळली होती, बिमा चांतून डन्यूब नदींत पडलेल्या केसर बुइन्यमर्ने आपल्या लोकांची ही इच्छ दाबून ठेविळी होती. परतु नवीन बादशद्दा गादीवर बसल्या- बरोबर इंग्लंडच्याविरुद्ध असळेले सर्व लोक भराभर पुढें आळे, व घानमडळांताळ सवे जागा त्यांनी आपल्या हस्तगत करून घेतल्या 1. बादशहाची मोठी इच्छा झटली झणजे आपलें 'आरमार विण्याची .होता, तेव्हां ते आरमार आपण अतिशय वाढवावे बादशहाचे उत्तम स्मारक होय, असे सर्वाना

आरमाराला यत्किचिंतूहदी वादविवाद केल्यापिवाय

)

_ झाला होता हवाय फ्रेंच लोकांच्या मनांत फेशोडा येर्थांल अपमान घुमसंत पडळे2[च हाता. इंग्लिशांना मात्र वाटत होतें की, आपण - जस फशोडाप्रकरण विसरलो आहों, लाचप्रमाणें फ्रेंच 'होकद्दी त, __ विसरले असतील. आणि ज्यांना जय मिळतो त्यांच्या मनांत असळे__..

_ गोष्ट तो कळक धुवून टाइत्यायिवाय कधोही विसरत नाहीत. त्या ' लेले होते.

__ इंग्लंडमथाल कित्येक होकांना असें वाटूं लांगळ॑ कॉ, जर्मन लोक

क

क. क . क,

वेंचार यण स्वाभावेकच आहे. पण ज्यांचा पराजय होतो. तेवी प्रमाणे फ़च लोक फॅशोडाबद्दह सूड घेण्यासाठी वाट पहात बस जर्मनी आणि फ्रान्स या देशांतून अश्या घडामोडी होत असतां | आपल्याविरुद्ध जातात तेव्हां आपण रशियाला अनकूळ करून ध्यावा इकडे रशियाचोद्दी तयारी पूर्णपणें शेवटास जाण्याला कांही अवक्ाळय

हता. ती तयारी निर्विध्षपणे दावी ह्मणून रशिया इंग्लंडपाशी गोड री गोड बोलत असे. परतु आंतून रशियाने आपली लढाईची, तयारी. :

_ सप्तपणान चाळू ठेविली होती. रशियाने आपलें ऑरँमार वाढविले

__ होते. पण त्यांनासुद्धा हदी बातमी कळली नाहीं. एका प्रवारयानें _. एका वर्तेमानपत्रांत याबद्दल कांहीं बातमी प्रसिद्ध केळी होती. पण __ तिच्यावर इंग्लंडमध्ये कोणीही विश्वास ठे वेल नाहो, फ्रेंच सेन्य

.आपल्याबराबर तोफा, बायसिकल्स वगेरे घेऊन आगबोटी[त चढत

अफगाणिस्थानांत आपला वकील पाहिजे हणून बोलणे लाविले, मध्य

_ एशिया आजि चायना येंथीळ आपल्या आगगाड्यांचें काम पुर _ केळ व पाण्यासारखा पैसा झोतून- पर्दियामध्ये आपलें वस्षस्व ___ स्थापित केळे. इतक्या सगळ्या गोष्टी रशियाने केल्या तरी बाह्या- ___ त्कार॑ रशेया इंग्ठंडपाशी गोडच होता. फ्रान्समध्ये लोकसत्ताक __ राज्य मोडून तेथील गादी राजाच्या हातांत आढी, व जर्मनी आणि ___. रॅशया येथ तर मूळचेच राजे होते. या तीव राज्यांच्या संयोगाने _ ईैग्लिझांच्याविरद्ध लढाईची तयारी जारीनें सुरू झाली, पण ता इतक्या _ . रत्ने चालली होती कॉ, बाहेरून कोटे लढाईर्च यत्किचितही ___ चिन्ह दिसत नव्हते. इग्लर

य भवाशी साऱ्या यूरोपखंडभर फिरत

(७८).

आहेत, वगरे जी बातसी त्या प्रेव्यानें प्रासिई केळी होता, तौ इंग्डिशांना शक्यच वाटेना, इंग्लंडमध्ये पालमेटपड प्रत्येक्र गोष्टींची उघडपर्थ वाटाघाट होण्याची बहिंवाट असल्यामुळें जेथें एकएकटेच | जे मुखत्यार असतात तेथें युप्तरांतीनं हढाईची तयारी कशी होते ' याची इग्लिशांना कल्पनाही नव्हत | 0 अ. _ असो. अश्या प्रक्वारची परिस्थाते युरोपखंडांत आत्तत्वांत अस- तांना १९०५ सालच्या प्रारभाच्या सुमारासच अफगाणिस्थानांतीळ पश्चिम प्रांतांमध्ये घामधुमीची कांह चिन्हें दिसूं लागळी. हिरातचा भेदार रशियाला आंतून सामील आहे भसा भमिराळा संशय आठा, परंठु त्या सुभेदाराळा रशियाचे पाठबळ असल्यामुळें त्याला काहून टाकण्याची अमिराला छाती ह्वोईना. हणून अमीर योग्य संघीची वाट. पहात बसळा होता. पुढें एकदम अशी बातमी आली कॉ, हिर तच्या. . : घभेदारानें रशियाच्या उन्याला हिरात शहरांत घेतलें. ही गोष झाल्याबरोबर अमीर आपलें सैन्य घेऊन द्िरातवर चाल करून गेला. हिरातचा प्रांत गापल्या राज्यांत सामीळ करून घेण्याचा रशियाचा इराद्य स्प दिसून आला, व त्यासाठी रशियाचे सेन्य 'चोहोकडून जमा होळं लागलें. परचक्रापासून आही तुमचें संरक्षण कहूं, अये ढी इंग्ळझा आमेराळा कित्येक वर्षे आश्वासन देत गेळे. असल्य सुळे. राने त्यांच्यापाशी कुमक मागितली. तेव्हां बरीच भवति न है होऊन अखेरीस इंग्छिशांनीं रशियाशी लढाई सुरू करण्याचा ळा, हिंदुस्थानांतील सैन्याची तयारी झाळी. एक तुकडी _ ! सरहद्दीवर रशियन शिपायांना प्रातिबेध करण्याकारेता उभे व तरेयाचें आणखी एक सैन्य हिंदुकुश पर्वतापळीकडाल अफ- उत्तर प्रदेशांत उतरले दोष, ब पागे

५ शुंदी माजून राहिली, रशियाने अफगाणिस्थाज्ञांत येऊन तळ दिल्या, य __ सुळे काबुली लोकांच्या मनाची पुष्कळच चल बिचळ उडन गेली १०१ __ या सगळ्या संकटांचा परिहार करण्याकरितां अमीर रशियाढा खातीनें कल्या

शरण जाता, अशी सवाना भीति पडली. तरपिण अफगाणिस्थानांत जु _ .आपेण जावें किंवा नाहीं याच्याबद्दल विलायत सरकारनें असें कळ

__ विले की, आमच्या सरहहचें संरक्षण करण्याकरितां परेसे सैन्य

___ आमच्यापाशी आहे, परंतु अफगागिस्थानांत पाटवेण्याडा शैन्य र

_ व आफेसर लोकांचा तर फारच तोटा आहे. अशी ब्रिटिश साम्रा:

__ ज्यांची लढाईसाठी घ'दळ उहून गेढी असतां. रशियन लोकांनी

__ हिरातमधील सेन्य वाढविण्याचा एकसारखा संपाटा चाळावेळा होता.

तै इराणच्या बाजून धान्याचा वगेरे पुरवठा करण्यांत येत होता. व र.

__ यूरोपेयन इतिहासामध्ये सिबेस्टोपॉळचा वेढा जो प्रश्यात आहे.)

__ तशाच प्रकारचा प्रसंग आफगाणिस्थानामध्यें येऊन बेतला. चोहोकडे |

___ शांत्ता असतां एझ्रएका राशेयाचें स्वारी केट बरोवर नावा

_ असें इंग्लिश लोक ह्मणूं हागळे त्यावर रश्चियन सरकारनेही जाई? . नाम काहून आपले ह्मणणे म्रारशद्ठ केळे, व खुद्द इंग्लंडने अज्ञा

__ रीतोनें एकाएकी लढाया सुल केल्याची उदाहरणे दाखवून दि

_ हया उपायांना राशया ऐकेना, तेव्हां काळ्या स्मुद्र वील रशियाच्या ०,

__ गलबतांना तेथल्या तेथें अडकवून ठेवागरें असे कोणी पुचविरे *

_ परंतु टकी आणि जर्मनी हे _ इंग्लंडल पो जहाजें ॥ __ डाडनलिसकडे नेऊं देईनात, तेव्हां उत्तरेकडून बाहिटक ससुद्रांऱ. |

पढ रशियाची गलबतं अडवून ठेवण्याचा ६7 झांनी विचार केला. व __ परंतु ह्या वेळी इंग्लंडपाशी फारसे मोठें आरमार राहिलेले नव्हुते, |

_ खर्चे कमी करण्याच्या नादी लागून इंग्लिशांनी गेल्या दोन तो |

..._ सालांत आपलें आरमार पुषकळ कमी केळं होते. वराशेयानेंहि- |

___ रातवर केडेल्या स्वारीला प्रतिबध करण्यासाठा सुएकषच्या क | __ त्याच्या वाटन कांही. गलबत हिंदुस्थानांत पाठविण्यात आला. प . दोती. कही. आरमार भूमध्य समुद्रांत होते. अणि बादीये ह न

उत्तरेकडे बाल्टिक समुदऱ्या तोंडाशी पाठविऱयांरे आहे. रशियन |

टा,

ण"प्वताचा काडमारा करण्यासाठीं बाल्टिक सयुद्रासमध्य डाण्ल पजा-

कक, कोम

:______ इसार गेळे होतें. पण त्याचा कांही उपयोग झाला नाहो, राशे-

सि

पा. गळवत काळ्याससुद्रांत बिनहरकत जात येत होता. ता... अपढा माळ फव आणि जमन लोकांना विकात. आणे ते कोक ता माठ आपल्या यलवतांत भरून पाठवीत. आणि फ्रेंच च जरैन ह्या लोकांशीं लढाई नसत्यासुळें त्यांच्या गढबतांना इश्ळिशांना हरत करिता येत नघे. इकडे राशेयने चोनच्या किनाऱ्यावरही कांडी गहयड चालावी होती. तेव्हां तिकडे पाठविण्यास! न) इंग्लंडडा कांहां गळ्बतें पाहिजे होतो. जपानचा या लढादियव्ये वि _____ कोंडो सबंध नसल्यासुळं तिकडील मदत इंरिकेज्ञांना म गर्ता येईना. _ __..._ अक्वा सव बाजूंनी इंग्हंडवर अडचणी येत असतां १९०५ साळ"... -...._ ह्या जून महिन्याच्या प्रारभो. एकाएकी अक्ञी बातमी आली तु हरे काँ, तीन फच आगबोटी . पगड भझखूय सुएकझ्या का | च्यांतून येत असतां ए हाका फुटून बुडाल्या; च तेथून : -अडबते जार्‍्यादेण्यावा ररत याच्यायागाने अगदी बद होऊन पडला. सुएझचा र्ता बद करून राकण्यासाठी'

.___ फंचांची सुदान ह गोट केळी कॉ काय याबदल खात्रल:यक्र माहिती

दवा रस्ता बद झाव्यामुळ । उस्थाबांत मदत घेऊन चाललेली

कळा. आहे छा. बातम्या. काढणाऱ्या

का 'स्वतात एके दिव्ी जमबा-बँ

तशात... १0 मेनन तशात... ...तोगती शोना

(१:-)- राक तार व हिंदुस्थानाकडे गेळेहा तार याही तुटझ्या आहेत ररूचच कृत्य अस्षावें असें इंग्लशांना वाटणे. व चोहाकईन स

_ दांची वेळ आढो “बता आपळ आरमार दूर दूर ठिकाणे कप ,

__ पांगळे जातें 'ठडचा किनारा सरक्षणावांचून कसा उघडा पश्ता,.... _ सुएज्चचा रस्ता थोड्या युफतान कसा बद होतो, आणि तारा तोडन 1 | केल्या हणजे विल्ताणे ताम्राज्पाते एक लहानस ब: एकाएक. |

____ कसे बनून जातें भपईेडची कल्पना इंगेडयांना त्या. वेळो भाला.

:: - जमन आरमाराचा पाठलाग करण्याकारतां कांही थोडे बहुत शिक

| ९ | | । मसळलळ इग्लश आरमार पाठचिण्यांत भाळ, त्यामुळे इंग्लरश चॅनेळ त ह अगदाच उघडा पडला. व त्या चंनेलः या. पलीकडच्या किन;ऱ्य वर फ्रवच आरमार जट पत तयार द्वातं तश पण फच ठोक बाह्यात्वारी शस्छशापाशा आतेरय गोडगोड बॉठत होते. या सुमार'स इग्लंड.

___. ऑफ वल्स हेही एक घोड्यांचे प्रदान पाहूग्याडारेतां ळिकनशायर-

//&. ठिकाणा विश्रांती करितां गेले द्योते. ते भागष्टच्या ५ व्या

२ घुरू करण्याचा जरोर्नांचा निश्चय ठरून राहंला होता. परतु साला काह विघ्च आलें. इंग्ढेड मध्ये असदल्या जन ळोवाचो यावेळा. एक कर केला हाता. बू. इग्लशांच दसगाऱ | __ ठेवण्याचे जें टख्य ठिकाण त्या ठिक.णो रारी एक वाजता. सध ___ असेन लोकांनी जमून तथा (यंतीवर शिड्या लावून चून आंतील __ सामानाठा आग कावून द्यावयाची, अशा त्या कटातील मडळांचा

. विचार दोता "य पाडला त्यांची बातमी कळल्यामुळे तो बेत |

_. फसला. व त्य अुळ जभनीगधील ळाकांचाददी घापफ्ला देत क्ट बेळ

| | तहकूब केला. इतक्यांत पेच ले किच आरमार आपल्या जागदरून

. . होण्लं.. उत्तर तसद्राकडे लान आपला राख वळवला, उद इंग्लंडमध्ये पालेमेटची पेठक उ अ गडळाच संपून पार्लमेंट बद झाल. | दात. सव सभासद आपल्या गांयो गिघस पढ होते. व खुद दिन्या

_.. मध्य गेल हाते. ळाड गोझवरा > जे फॉरिन माफेसचें कासम त्य. __ चेळॉ पहात होते, तेह रशिया? चाळावलेल्या ढढाझेशीवाय दुसर कांदा फारसें काम नादी असें पाहून लंडन सडून डाळमेनी या

तारखेला

" (९)

डी;

_ गेले. त्याच दिवशो फेंचांचा वर्काल लोड रोक्षवरीक्रे बेला. . होता. परंतु त्यांची भेट न झाल्यामुळें त्यानें एक खता | होंडे रोइवराकडे ताबडतोब पाठवून देण्यासाठी लिहून दिला. ण

- आणि तो. वकीळ त्याच रात्री आपल्या सर्व मंडळीसह पॅरासला ” निघून ग्रेला, फ्रेंच वकिलाने दिलेला खलिता लॉड राझ-

बरी यांना फारच उडाशेरा पोंचळा. त्या खलित्यांत प्रेचांनॉ दाग्लि

___ शाशी कां लढाई सुरू केली आहे याची कारणे. दशविण्यांत आलो ___ होतो. इतके होतें आहे न होतें आहे. तोंच दुसरे दिवशॉ पहाटेस

_. स्पनंहेडजव& फ्रेंच सैन्य येऊन इंग्लंडच्या किनाऱ्यावर उतरले. ला. _ सैन्याचे पहिलें काम तारा तोडून टाकण्याचे होते. मंतर लया. सैन्यातील शिपाई मोटार सायकलवर बसून चोहोकडे निघाळे. व. ठिकठिकाणीं श्रे, दारूगोळ', धोडी वगेरे सामान ते आपल्या हस्त: - गत करीत चालले, ांनो' घोडे फरान्समधून [बेलकूल आणल नव्हते तरी इंग्डिशांच्या घोड्यांनीं फ्रेंचांना कोणतीही उणी भासू. दिली नाही. फ्रेंचांनी जिकडे तिकडे तारा तोढल्या, पूळ पाडळे आणि

'-. उथळ गरबतांच्या झाधनानें नद्यांच्या पात्रांतून आणि कालबव्यांतून

-__. ह्यांनो इंग्ढेंडांत प्रवेश केला. त्यांना जे जय मिळाले. त्यांत विशेष .___ महतवाची गोष्ट हृडली ह्मणजे हो होय को खुदू प्रन्स ऑफ वेल्स .. -_. हेही त्यांच्या हाती सांपडले, या गोष्टी होईपर्यत फ़ान्सचें बहुतेक

_ सैस्य इंग्लंडच्या किनाऱ्यावर येऊन उतरले. नतर बऱ्याच वेळाने

' हैग्ळिशांना वाढु लागलें का, फ़ेंच लोक आपल्या देशावर खरोखरच

स्वारी कस्ण्याकरिलां आळे आहेत असं कळल्यावर इंगिळशा लोकांनो

ष्ठा केली. परंतु कांददो उपयोग झाला नाहो. . इंग्लिशा- पतीच्या हाताखालील दिपाई अगदीं

दुक

2 कः

पवे शिहड कांबील करून _।

असाय कम...

, (.. ,. . .. जा हरती ह, शपत कन शर अही

( ६३

ही इकीगत सर टासस हावे यांनीं मार्गी गोटा आठवून आठ... _ वून एकत्र करून लिहिळेळी आहे. इंग्लंडने आपलें सैन्य आणि ह. .__. जरमार याजवरांल खच कमी केल्याचे परिणाम फ़न्स, जमनी, त __ रशिया'येथोल लोकांच्या मनामध्ये इंग्छिशविषयी बाणलेल्या द्वेषाचा १ _ परिणाम, सुएकचा काळवा, आर्मा कोअ्थ, आरमारे, मिलिशिया, ही ___ समुद्रातील केबल्स आणि जनिनीवरील तारा वगैरे क्षणभंगुर सांघरनां- _ । /*__ वर बांधलेल्या मोठमोठ्या आश्यांचें निष्फलत्व, अतिशय मोट्या 3 _ दिसणाऱ्या फापटपसाऱ्याची क्षणभंगुरता वगेरे अनेक गोष्टी वरील _ हंकीकतीवरून इंग्लशांखिरीज कोणाच्याद्दी मनामध्ये चांगल्या रतीने. "जु

ठसल्यावांचून राहणार नाहीत, यी

१९१५९५१ १९५४५५१०५७१५५४५१०/ १५१५0 :१0 २५००१९७ ७९१--

स्वयंवर व संकुल युद्ध

डिग्री ४८% >>... यववाडबााी

कोकिळाबाई दिसण्यांत अगदीं कोंवळ्या आणि तरुण दिसत अस- __ 'त, तरीपण त्यांचें वय चाळिशीच्या जवळ जवळ आलेले द्वोते. _ त्यांना वैधव्य आल्याढा आठ दहा वर्षे झाली होती, तरीपण त्या _ बहुतेक बाबतींत अगदीं एखाद्या सवाष्ण बायकोप्रमाणे (देसत असत - आणि वागतही असत. त्या फार पापर्भरु द्दोत्या, व दिंदुघपैशाज्ञा- _ प्रमाणें आपण नेहमीं आपले आचरण ठेवावें अशी लांची फार इच्छा _ असे. त्यांने विचार नेहमी हिंदुधमेशास्रामध्ये घोटाळत असत. | _ कांही करावयाचें झाळें तरी ते हिंदुधमैशाखत्राप्रमाणें करावयाचे अ शा _ आपली संबय त्यांच्या मनाला. लागूनच गेळेडी होती. फर काय. त्यांच्या मनातून पुनर्विवाह करावयाचा द्वोता, परंतु तोसुद्धा दु _ पैमशाल्लाममाण सशास्र होतो किंवा नाह, याची यांच्या मनाला. . हेका वाटव होती. परंतु कोणी एका सदगइस्थानें दोझिळाव ना _ असं सांगितलें क॑, पुनर्विवाह सशासत्र आहे. किया अशाख आ याच्याबइहल शकाराचायाच्या नजरेखाली पूर्वी एकदां ब नेच दू झण्ला होता, त्यांत पंच नेमण्यांत आजे होते, व त्यांच्या बरमतासें

टु

राडल त्याप्रमाणें करावे असें ठरळे दोतें. त्या पंचांपको इ जग पुनांवब दाला विसद्ध होते तर्रापण बाकी चौघेजण पुनवि- डू सशत्र आहे अश्रेंच ह्ृणत होते. ही. इळीकत ऐळून आणि पुनविवाडात्या सशस्रतेवदलचें हवे दांडगे प्रमाण लक्षांत आणून पुनर्विवाह सश्यासत्रच असला पाहिजे, अदी काकिळाबाइच्या मनाची खात्री झाला, व पुनविवाहद करण्यांत आपण आपल्या धमांच्या विरुद्ध जाल नाहा, असें समजून त्यांनां एके दिवशो. आपला पुनर्विवाह - कहन घेण्याचा नित्य कायप केला. र | __. आपल्यांतील सगळ्या वेदकालीन आणि पुराणकालीन चाली अमसळांत आणाव्या ही कोकिळाबाईंची फार मोठी महत्वाकांक्षा, त्या- पुनार्बव'हाबरोवरच स्वयंवरारचाही चाळ. आपल्यामध्ये फिरून सुरू करतां आरी तर फार बरें. होईल, अश्व त्यांना बारल. व तांनी. स्वयंवराने आपला पुनर्विवाह करण्याचे ठरविलें वतो आपला विचार लांनी एका वर्भैमानपत्रांतून प्रसिद्ध कळविल्य, ६ पुनविंवाहाच्या स्वयंवराची नोटीस प्रसि- जिकडे तिकडे गडबड उडून गेली. हिंद्धमाच्या हर्णे आगष्ट महिन्याची पांचवी तारीख हा स्वयंवराचा. आढा हाता. कोरकळाबाई ज्या शहरांत रह्वात होत्या रात भागष्ट्ची पांचवी तारीख ह्या फारच महत्वाचा दिव ह पुर्वेवाह्वाच्या! स्वयंबराची बातमी ऐकून छप्पन. ळीच पुननिवाहास त्यार असलेले सर्व लोक त्या क झोळे हाते. कोणी आपल्या स्नेह्यांच्या येथें इमरओ खानावळींतून बिऱ्हाड लाविले होते

( ६५)

दवासाटा तयार असरुळ लोक त्या दिवाणखाग्यांत येऊन नमरयाए! आपापल्या जागेवर बसले होते,व विवाहाचा मेगलवेष धारण क£६ _ हवात'मध्यें तो. सोबणे पुष्पमालिका घेऊन नववधूप्रमाणे झ्ोऊिळ

आपल्याला वरण्याकरितां केव्हां येतात, इकडे सर्वाचे डोळे लागूव

साहूळ हात. इतक्यांत एकाएको ह्या [देवाणखान्याच्या भिंतीत ्े _ एक लहानसा दरवाजा डघडला आणि त्यामधून कोकिळाबाई बाहर. _ पडल्या, त्या वेळचा लांचा पोषाख फारच रमणीय दिसत होता इंज

__ पैद--विळेंबी केसांवरून त्यांनीं मुडावळय़ा बांधल्या द्देत्या. लु

त्यांच स्वरूप फारच मोहक दिसत होतें, त्यांच्याबरोबर कामेवकी ग

नावाची एक बाई बाहेर आढी, ही बाई फार चतुरख होता. भा. | बाह्ळा पुनाबवाहास तयार असळले पुरुष भाणि तयार असल्या |

स्रिया यांच्यांबददळची सर्व माहिती होती, व या उभयबगोच्यामध्ये_ _। _ निरोप पोहचविणे किंवा नजराण्यांची ने आण करणें वोरे सथे कमे .

1 करण्यांत ही बाई फार कुशळ असे, कोकिळाबाई स्वत: जरा धून हँ | ______ होला तरी हे छप्पन देशच आणि शहाण्णव जातांचे पुनर्विवाह

*___ तैयार असललळ जे लाक जमल हाते, त्या सगळ्यांची माहेती कोकि. ___ ळाबाइना नव्हतो... पण ती माहिती स्वयंवराच्या वेळो मिळणे जखर रि _____. उॅसेल्यामुळे, व ता सव माहिती कामदकीबाडहला माहीत असल्यामुळे |... हूंदुमती जशी आपल्या स्वयंभराच्या वेळी सुनंदेला आपल्याबरोबर _ | _ घेऊन निघाली, त्याप्रमाणें केठकिळाव!ई कामंदकोला आपल्याबरोबर व

- * घेऊन ल्या पुनरविवाहास तयार असलेल्या लोकांच्या खुच्यांच्या |

__ पँक्तांमवून चालण्याकरितां निघाल्या, त्या वेळी प नर्विवाहास तया!

_____ असलेल्या लोकांची फारच गाळण उडून गेली, सगळ्यांत आपण |

___ळ ांगळे दिसावे आणि आपले स्वरूप त्या नववधूच्या अंतःकरणात | ' शिरावे या्राठी जो तो प्रयत्न करूं लागला. कोणी आपल्या बोटाची ति बेटण खुला केला, कोणीं खुढी असलेली बंद केलो, कोणी आपल्या.

टाप्या सरसावल्या, कोण, हृःतरुमालांनी तोंडावरोल घाम पुसला |

र र कारणा सखरशाताळ घल्याळे काहून बळ पाहू ळोगड भाण कोण| | मु

____ तोंडांताढ जळक्या विड्या काड्यांच्या पेटीवर विझवून ते. तुक

ी बालळला झे द्व तों

|. की

धं

बारक आहे. याच्याशी यंदे होगार आहेत संसारांत तुला याच्या घर पाहु छागणार नाहो. कारण, याचें घर तो नको असेल तर हॉ .. धारक आहे. याच्यापासून मो छा असत ना तुला चोरीबइळ कधोही - . कारण, यांच्या घरामध्ये च जर्ती डबे यांच्याशिवाय क 1 ल सरळ्या कांना ठाऊक षा

रून तेसऱ्या एकाकडे बे "णह काकिळे, ते

| दाही मोठा सुध : फौंयिंदा हा आहे की, याच्या घरी

(२५ १

_ ह्या तुझा भावी नवरा चाकरी मागण्यासाठी ज्याच्या बंगल्यावर गेला. १

_ . नाहीं असा एकद्दी साहेब आपल्या या देशांत नसेल अथवार्‍या दुसऱ्या भा 1 *__ सुधारकशी जर तूं लभ ढावशील तर त्यापासूनही तुझं अनंत कश्य १. _ होणार आहे. हा मोठा शूर आहे व बेळ ज्याप्रमाणें आपल्या पा भी , ____ यांखालॉ चिखल तुडवितात लाम्रमाणे याने हिंदुस्थानांतील सर्व जुन्या. | ___ चाटोराति आपल्या पार्याखाठी तुडवून टाकल्या आहेत. कारण दा. क. ____. त्यांच्याप्रमाणे कधीं वागत नाहां. अथवा तुला देवाची पूजा करणें तिक

-_ दैवाला जाणं, देवाला नमस्कार करणें, वगरे गोष्टींचा कंटाळा आला. | असेल तर तू ल्या पळीकडच्या महासुधारकाच्या गळ्यामध्ये माळ घाल. :_ कारेण, तो प्रार्थनासमाजी आहे. किंवा द्दा नास्तिक असेल अशो तुळा | भ्राति वाटत असली तर तू याढा वर नको, त्य़ांच्याशोजारी बसलेला. |

तुला पसंत पडेल असें मा वाटतें. कारण, तो पक्षा आस्तिक आहे. क्रॉ.% त्याने एक नवीन युक्ति शोधून काहिली आहे. ती अक्षी कॉ.

__ सुधारणेची एकच बाव हाती घ्यावयाची, व बाकोंच्या सर्व बाबतींत | ___ सैगरदी घमामिमानी लोकांप्रमाणे वागावयाचें, असा यानें मलीकडे :__. आव घातला आहे. आतां कोळे, या दिवसांमध्ये प्रत्येकांनी थोडी । - _... बहुत सुधारणा आपपल्या शक्तीप्रमाणे केळी पाहिजे. तेव्हां तुला "र ____ जर जातिभेदांचे बड मोडप्याची सुघारणा करावयाची असेल, तर. .__ तै. ह्या पलोकडच्या रांगेतील खुर्च्यांवर बसलेल्या नवगदेवांना वर. व 3 कारण त्याताळ कोणा युजराथी आहेत, कोणी तेलंगी आहेत, कोणी 1 : _ _. प्रभू आहेत. कोणी कमअस्सल आहेत, कोणी नेटिव खिश्चन आहेत, -___ आणि कोणी ब्राह्मण आहेत. पण हेही तुझ्या मनास. येत आहेत न _, असें दिसत नाही. तेव्हां पुढें चळ. तुला दुसऱ्या तऱ्हेचे सुधारक

खविते, तुळा कदाचित्‌ समाजाची भौंति. वाटत असेल; आणि

____ आपण एखादा सुधा(क नवरा वरिछा आणि त्यानें बोलत्याप्रम

_____ ठोत कढी तर त्यामुळें भापला समाज विरुद्ध होऊन आपलें वना. ____ तोरण नुकसान होईल, अशी जर तुला शंका वाटत असेल, तर मी. ____. सांगतेंया सुधारकाला तूं बेलाशक वर, कारण हा सुधारक लागोपाठ _____ आज तेरा वर्षे सामाजिक परिषदेमध्ये निरनिराळ्य विषयांवर बोळत

केळी, असा भी नेणार नाहोंत. पुला दुसऱ्या काहो. मिळाव्या. सुधारकांच्या अभांतळा हव! गण

आळ धम याच्यावर घालण्याला ध तें इतका बोलका सुधारक नवरा चा नाही, वास्तविक पाहिलें असतां

कांही हलका नव्हे. तरी पण ता नवरा मुलगा कोळे! नाह अक.

इडल्या झाल | तेव्ह| कासेदकी दो ळेळा ह्मण!

नवरा पाहिजे असेल तर त्याला वर, सवगोलकार कणा 'गाहूजे असेल तर त्याठा वर ज्याच्या अंगावर वम्नासारख्या भ ख्ञांचे प्रहार केळे तरी ळागावयाचे नाहींत असा नवरा पाहिले अस ल्यास त्याला वर, अशा रीताने तज कोळिळेला अनेक नवरे दाख. भ्र विले; परंतु त्यांपैकी तिला फारस काणी पसंत पडले नाहींत. व. | मळा यांपैकी स्वयंवरणाला कोणीह एक पसंत पडत नाहोत, अते. तिनें अखेररास आपळें मत सवीना जाहीर रीतीने कळबरिलें. तेव सवांना अ &. प्रत्येकाची मनापासून इतकी वर्ण सषे फुकर गेलां हपणून कामंदकोल.हो बाईट वाटे व देशचे जे नरे मुलगे आपल्या पद्रच्या खर्चीनें या स्वयंब | आळे होते, त्यांना अगदी वेढ्यासारखे हऊिन गेले, व ल्या गांवच्या ळोकांनो पुनबिंबाहाची बाथको को? आहे वित्रारले तर* ह्यांना काय हांगादे अशी त्यांना मोठो १

(क, . | | |

इतक्या खटपरी करता तरी आमच्यांपेकॉ चि तुमच्या मनास .

_ येत नाहीं, यांचा अथ काय £ आमच्या महृतूछृत्यांना कांही किंमतच य : नाहीं कॉ काय? आही केस राखले आहेत, चष्मे लावतो, बूट घालतो. क दैवाचा थट्टा करत, उपयुक्त च.लीविरद्ध वागतो, घमोला घब्याबय _ बसवितों, जातिभेद मोडला पाहिजे ह्मणून बोलते पाहिजे त्या _ निरामराळ्या. जातीचें एकमेकांशी पुनाववाह झाळे तरी त्यांचे 2 _ अभिनदन करतों, स्वतःचें कांहीं कार्य नसतें तेव्हां समाजाची बिळ्‌. |

___ कैल पवा करात नाहीं, प्रलेकवर्षा, दगडावर दगड ठेवून आणि णा __ खुर्चीवर अध्यक्ष ठेवून सुधारणच्या सभा भरवितो सडकून बोलतो, | __ परस्पर लोक सुधारणा करीत असळे तर अशीच सुधारणा झालो... /___ पाहिज ह्मणून हणतो, अशा एकना दोन इजारों गोष्टी आह्यी करोत क. :__ असता त्यांच चीज झालं नाही, तर मग त्या करण्यापासून काय * उपयोग १ असे अनेक शब्द उच्चारून तेथें यांनीं बराच गिल्ठा केला. | . जिकडे तिकडे गडबड आणि ओरड सुरू झाळी व सगळाच गोंधळ ५. सोजून गला, कोणी हातांत काठ्या घेऊन उठले, व एकमेकांवर धघ वू. ॥॥ लागले. काणी खुर्च्यावर उभे राहेळे, कोणाच्या खुच्या, फाटल्या, ._ | 3. आगि कांहो खुच्यो मोडल्या कोकिळाबाह ह त्लीजातीची असल्या" क ..__. मुळें तिच्याविरुद्ध इतका दंगा करणें असभ्पणाचें होय, असें मानणारा... __ एक पक्ष दुसर्‍या पक्षाशी हातांत काठ्या घेऊन भांडू टागला.त्यांच्या _ भांडणांत तेथील हंड्या, झुबरे छताला टांगलेली दाती यांपैक बहु- _ _ ऐक जमिनीवर उतरा. आज या दिवाणखाप्यांत पुनर्विवाहाचा स्वयवर व्हावयाचा आहे, अशी' बातमी पूर्वीच पसरली असल्यासुळ सोडावाटर, लेसोनेड, व्हिस्की, बर्फ, कोल्डडूंग, काड्याच्या पेव्या . वरे जिन विकणारांची दुकानें तेथें बरींच जमा झाली होती. त्यांच्याही वाटल्यांपेकॉ बर्‍याच बाटल्या रिकाम्या होऊन आणि फ़. | हून जाऊन या भांडणांत कामास आल्या. सगळीकडे गोंधळ आणि अतण्यस्तपणा आणे कडकलाट होऊं लागला. आपल्यामुळे हा. रूगळा एवढा कझनथे ओढवत आहे. आणे ह सकुळ युद्ध मजान पहिळे आहे, तव्हा याचें उपशमन आपणच कांहीतरी छेळ पा.

_ आणि अतिशय मोठ्याने ओ हन भांडत होता. पय -

करतें. आता तुझी आणि मा. मिळून शब्द बाहेर निघत आहेत न निघत भाहे;

क आ ., । तांच __ णारा सुधारक हणाला, छे, छे, मी. स्मत:करिता नाही. आम इया वाडेळ मामांच्या पु

(०१)

_ नें विचार मनांत येऊन बहुतेकांनों. आपल्यावर पाळी येण्य क. _ पूर्वी येथून पाय काढला, कोकिळाबाईला तो सर्व सुधारक मंडळी _ त्या दिवाणखान्यांतून हांकळून छावण्याला हाच उत्तम उपाय वाटला. . __ _ च ती सोत्रणेमाला घेऊन ज्याच्या याच्या पुढ जाऊं लागली. तेव्ह ।___ चटसारे सुधारक ' कांहो तुह्या पळून चालला असे एकमेकांस हणत तेथून पाय काहून पटापट पळून गेले. आणि आतां या दिवा ८. खन्यांत रक्तपात होतात को काय, अदी ज्याबद्दळ भीति पडळी (___ होती, तो दिवाणखाना पांच मिनिटांच्या आंत खाडा झाळा व तेथे.

षघ'लाउळधा सुधारक उरला नाहीं

(५७११५७१ १५-७० ४५0१७२.

हिडुस्थानची ग्रारबी नाहीशी करण्या साठी चार उपयुक्त सूचना

0४: 4 री त ००००० १५५५७५५

'देडस्यान दश दिवसंदिवत अधिक अधिक भिकार होत चालला

आहे. पूर्वा हिंदुस्थान देश अतिशय संपन्न हणून चोहोकडे ह्याति वि). होती. व प्रत्येक गिथाडाला आपण ईंदुस्थानाबर जाऊन यांच

मारावी अशी महत्वाकांक्षा वाटत देता. परतु हृल्लो हिंदुस्थानचे ते. दिवस जाऊन हिंदुस्थान हा एक आतिशय भेक र देश असा याचा डंका सर्वे जगभर वाजून राहिला आहे. व आता या देशाकडे. येण्याच ठी आपल्य: पंखांना श्रम द्यावे असे अतिशय भिकार गिधा. डाच्याही मनामध्ये येईनासे झाले आहे. येथील ठोक हणजे अथात ळच राहूवाशी नटिव लोक, इंग्रज लोक नव्हेत, कंगाल होत. पाबळ आहेत. आणि चांगल्या सुबत्तेच्या दिवसांमध्येद्दी कियेक गरीब लोक उपाशी मरतात, आणि लावून दुष्काळाचे दिवस आळ. तर मग (वचार'वराराच नको, लक्षावाधे लोक उपासमारीने सुण्यु-

उलात पडतात. अशा आहिंदुस्थानची स्थिति होत चालली फक्त

नेटिवानांच कळते असें नह इॅग्ढशाच्याही ती लक्षांत येते. व | खासगी रीतीनें बोळत असतां हिंदुरथानची अशी अशी स्थि

र

10) - स्थानच्याजवळ आणून माड, आणि त्यासंब्राचं तुल्ना करण्याला

_____ वरेरे जे श्रामंत देश आहेत त्यांच्यामध्त्रे त्या देशांच्या क्षेत्रफ च्या. > मानाने लॅन्ड राव्हन्यूचें उत्पन्न पष्कळ जास्त आहे ही खुबी लांच्या लक्षांत आल्याबरोबर आणि हिंदुस्थानच्या जमीनमदसुलांच्या पद्धत... -.... .तोलहा दोष त्यांच्यानजरेस आल्य बरोबर त्यांनी पहला सेद्धांत ठर... विला तो असा क', हिंदुस्थानाला जर इंग्डड वो देवाइतके भ्रोमेत.... ..

* (यो)

ब

झाली आहि खरो असे ते कवूनदी करतात. वया स्थितीला कारा तरी आळा घाढण्यासाठी यांच्यांतील विचारो आणि दूरराष्र ठोकांच [विचार आणि मयत्नह्ी नेहमी कांडी तरा सुरु आहेत. एकदां कांद्व! _ साहेब लोक याच हिंडुस्थानच्या गारेबीबद्दळ आणि उपासमारीबद्दल __ विचार करीत वसले असतां, एकाच्या मनांत पुडील कल्पना आढ, _ तेव्हां ती त्यानें आपल्या बाकीच्या मित्र बंडळोना आणि सद्यामसल. __ तगारांना सांगितली. ती त्यांना पसंत पडली. ब तिची उपयुक्त! - . त्या मंडळींना इतकी कांढीं भासळा का, त्यांनी ती आप या गोज्य! _ रंगाच्या वरिष्ट वरगीमध्यें बहुतेकांच्यापुढें ठेविली. आणि तो कल्पन] _ ज्यांच्या ज्यांच्यापुढें गेळी त्यांचा त्यांच्याकडून तो. प्रसत होऊनच आली व्य कल्पनेच्या उत्पादक सादवेवांना ती कल्पना दोन चार तत्वांच्या आधारावर उभारलली हती. हिंदुह्थान गराब होत चालल आहे, हा प्रश्न पहिल्यानें त्या साहेबांहीं घेतडा, आणि दा हिंदुस्थानावर्राल ग... . रीशेचा आळ जाण्याकरिता काय कळ पाहिजे या विचाराला ते ठा ' गळे, अथोत गरीब देशाला श्रीमंत करावयाचें, हणजे श्रांमंत देशा _ मध्ये गरीब देशापेक्षा जास्ने काय असते ह मद्दाण्याकडे ते. साहेब . प्रथमतः वळले. त्यांनी इंग्लेंड, फ्रान्स, जमनी, अगेरिका, हे देश हंदु:

__ सुरवात केली. त्या तुलनेमध्ये त्यांना असे भाढळून आढे का इंग्लड

देसादयाला 'पाहिजे. असेळ तर हिंदुस्थान देझ्यानें ब्रिटिद सरकारला त्या मानानं शेतसारा ुष्कळ जात्त दिळा पाहेजे आत हिंदुस्थाना- तीळ डोक तकारी लाहेत, आणि त्वीना आपला हिंदुस्थान देश भ्रोमत ' मात्र व्हावयाला-पाहेजे आहे, परंतु त्या श्रीमंतीच्या इतमामाळा शा. सेल. अर ॥कितसरा त्यांना | यावयाला नको, ही नेरिव लोकांची झाड

टेव लोकां

. ' संदेर साहेबांना चांगली माहीत होता. तरोपण कोण - | री ही _ फायदा करून तो नेंटिवांपुढें मांडळा हणजे ती गोष्ट नेरि

वांना शि | रसा वद्य होते हाही त्यांच्या स्वभावांतील सहुण साहेबांना माहीत.

_ दोता. आणि एकदम घेण्यापेक्षा कोणाही पासून हळु हळु थोडे थोडे. *. घेतलें असतां तो तें सुखासंतोषानें देतो हा मनुष्यस्वभाव लक्ांत.

आणून साहेबांनी पह्िळी सूचना अशी लिहिदी कॉ, हल्लीं तीस ब.

षोर्नी जमिनीचा .दोतसारा वाढविण्याची सरकाराने जी पद्धत ठेविली

_ आहे तांच कायम ठेवावी, ज्या जमिनीवर पेयवाईमरध्ये दहा २५ म.

शेतसारा दिला जात होता, त्याच जमिनीवर प्रज सरकारनं एकदमच

कपदार आ.णे जास्त उत्पन्नाची होत चालली आहे. असे समाधान ६ ता जास्त संतुष्ट होईल, हा एक फायदा होईल तो. निराळाच..

बिचारे | देश कशानें श्रीमंत दिसिता, याची बापड्यांना मुळींच क. _ हपना नाहीं. कॉँग्रेसची हदी कत्पन्ना सरकारनें, मुळीच ऐकू नये. उलट दृद्ठी तीस वर्षांनी जी ।राष्हूजन सव्हे केली जाते ती पाहिज _“झल्यास सरकारनें पंधरा वर्षोर्नी, इतक्कंच नव्हे दद्दा वर्षानी के. . ल्यास हरकत नाहीं. कारण तितक्‍या जलद हिंदुस्थान श्रीमत दिसू _ झागेळ, देशाची श्रांमंती श्रीमंती ह्मणजे काय १ ज्या देशांतीळ शेत-. सारा पुष्कळ तो देश श्रीमंत ! हें तत्व लक्षांत बाळगून इंमज सरका: रुहृह्ला शेतसारा वाढवातच आहे, पण तो एनी याच्याद्वीपेक्षा 1 जास्त झपा्यानें वाढविला पाहिजे कारण हदुस्थान देशाला, जृपा- | _ व्यान श्रीमंत करणें हृ त्यांचें पहिले कतैव्यकर्भ आहे. ह ह 3080

, . और मका

असर रुपय वाढविले असते तर ते लोकांना फार जड वाटळे असते ऱ्य

गसेत्यक तास वषानी पन्नास पन्नास रुपये याप्रमाणें सरकार वाढवीत | . गेढ तर तिसऱ्या रिव्हिजन सव्हेमध्यें सरकारचे दीडशे रुपय होऊन : 1 शिवाय त्या शेताच्या मालठकाठा आपली जमीन उत्तरोत्तर ज्ञास्त

इऱ्यादप्यान रिव्ह्जन सव्हेकरून त्या योगानें देशाची जमाबंदी _ वाढविळी असता, देश कितीही भिकार झाला असळा तरी _ _ तो हे हं ह्मणतां श्रीमंत होईल, कॉम्ेसवाळे छोक कायमचा शेत. | सारा सवे हिंदुस्थानावर असावा असें हणत आहेत. पण अज्ञानी

(आ

क्ट

_ झाली आहि खरा अते ते कबूच्दी करतात. घया स्थिताला काहा. _ तरी आळा घाढण्यासाठा यांच्यांतील विचारी आणि वूरदष्टि लोकांच _ विचार आणि प्रयत्नही नेहमो कांहीं तरा सुरू आहेत. एकदां कांह _ साहिब लोक याच हिंडुस्थानच्या गारेबीवद्दल आणि उपासमारीबद्दल । __ विचार करीत वसले असतां, एकाच्या मनांत पुडील कल्पना आढी. -_. तेव्हां ती त्यानें आपल्या बाकोच्या मित्र बंडळोना आणि सल्लामसळ- ____. . तगारांना सांगितली. ती त्यांना पसंत पडली. ब तिची उपयुक्त - त्या मंडळींना इतेकी कांहीं. मासळी का, त्यांनी ती आपया गोऱ्य| -__ रंगाच्या वरिष्ट वगीमध्ये बहुतेकांच्यापुढें ठेविली. आणि तो कल्पन] ज्यांच्या ज्यांच्यापुढें गेली त्यांचा त्यांच्याकडून तो. पसंत होऊनच आली व्य कल्पनेच्या उत्पादक सादवेबांनां ती कल्पना दोन चार तत्वांच्या आधारांवर उभारलेली हांती. हिंदुत्थान गरीब होत चाललें आहे, हा प्रश्न पहिल्याने त्या साहेबांरी घतळा, अणि हा हिंदुस्थानावर्राल ग. १ .. रींगीचा आळ जाण्याकारेता काय केल पाहूजे या विचाराला ते ल _. गळे, अथात गरीब देशाला श्रीमंत करावयाचें, ह्मणजे श्रांमंत देशा - मध्यें गरीब देशापेक्षा जास्त काय असतें हे पद्दाण्याकडे ते. साहेब .____. _अथमतः वळले. त्यांना इंग्लंड, फ्रान्स, जमनी, अमेरिका, हे देश हिंदु- -.___:_.. स्थानच्याजवळ आणून मांडळे, आणि त्या सर्वांची तुटना करण्याला _..._. सुरवाते केली. त्या तुलनेमध्ये त्यांना असें आढळून आढे को, इंग्लंड. _*... . वगेरे जे श्रामंत देश आहेत त्यांच्यामध्ये त्या देशांच्या क्षेत्रफळाच्या री ऱ -- मानानें लेन्ह रेव्हिग्यूचें उत्पन्न पृष्कळ जास्त आहे. ही खुबी ल्यांच्या ' लक्षांत आल्याबराबर आणि हिंदुस्थानच्या जप्ीनमहसुलाच्या पद्धत, तोल हा दोष त्यांच्या नजरेस आल्याबरोबर त्यांनी पहिला सेद्धांत ठर. : | विळे! तो.असा क॑» इेंदुस्थानाला जर इंग्लंड वगो देशांइतके श्रोमत हिजे, असेल तर हिंदुस्थान रेशानें ब्रिटिश घरकारला

3 (५७१ ) नधी ० . संदेर साहेबांना चांगली माहीत होता. तरीपण कोणतयाही गो्टीचा - फायदा करून तो नेंटिवांपुढें.मांडला हणजे ती गोष्ट ने ना शि

_ रसा वद्य होते हाही त्यांच्या स्वभावांतीळ स 1. साहेबांना माहीत. _ होता. आणि एकदम घेण्यापेक्षा कोणाही पासून हळु हळु थोडं थोडे क

. _ पेतलें असतां तो तें सुखासंतोषाने देतो हा. मचुष्यस्वभाव छळांत

___ आणून साहेबांनी पहिली सूचना अशी लिहिही का, हो. तीस व.

_ _* घोर्नी जांमेनींचा शेतसारा वाढविण्याची सरकारानें जी पद्धत ठेविली _ आहे तांच कायम ठेवावी. ज्या जमिनीवर पेक्ववाईमध्ये दहा रप्ये

___ शेतसारा दिला जात होता, त्याच जनिनीवर इंग्रज सरकारनें एकदमच 1

सभर स्पर्य वाढविळे असते तर ते लोकांना फार जढ वारळे असते. 0 - त्यक तोस वषानी पन्नास पन्नास रुपये याप्रमाणे सरकार वाढपी त. | ७ तेर तिसऱ्या रिव्हजन सव्हॅमध्ये सरकारचे दीडशे रुपय होऊन - शिवाय त्या शैताच्या मालकाला आपली जमीन उत्तरोत्तर जास्त कसदार आ.णे जास्त उत्पन्नाची होत चालली आहे असें समाधान गाहून तो जास्त संतुष्ट होईल, ह्या. एक फायदा होईळ तो निराळाच... | इ"झाहप्त्यानं रिव्हिजन सव्हेकरून त्या योगाने देशाची जमाबंदी भं

_ वाढावेळी असतां, देश कितीही 'भकार झाला. असला तरी “रु

_ तो हे इं ह्मणतां श्रोमत होईल केमिसवाळे होक कायमचा शेत सारा सवे हिंदुस्थानावर असावा अस हणत आहेत. पण अज्ञानी जं बिचार | देश कशानें श्रीमंत दिसता याची बापड्यांना मुळींच, क.

. हपना नाही. कॉग्रेसची हो. कल्पत्ता सरकारनें, मुळींच ऐकूं नये.

. उलट दद्ठी तीस वर्षोनां जी राव्हजन सव्हे केली जाते ती पाहिजे

_ असल्यास सरकारनें पंधरा वर्षानी इतकच नव्हे दह्या वर्षानी के

_ ल्यास हरकत नाहीं. कारण तितक्या जलद हिंदुस्थान श्रीमत दिसू

नागड, देशाची श्रामंती श्रीमंती हणजे काय ? ज्या देशांतीह शेत- रा

ख्वारा पुष्कळ तो देश श्रीमंत ! हे तत्व दढक्षात बाळगून इंग्रज सरका-

२ हेह शतसार] वाढवातच आहे, पण . तो हनी याच्याद्वीवेक्षां

जास्त झपाऱ्यानें वाढविळा पाहिजे. कारण 'व्डुस्थान देशाला, झपा- | व्यान.श्रीमंत करणें हें त्यांचें पहिलें कतव्यकर्म हे. . :. वि ह

ह्या

दुर्थान दूशाच्या

श्रीमंत होत चाललें आहे, असरे जगाला दाखवावयाचे असेळ हिंदुस्थानानें सद्र साहेबांच्या मताप्रमाणे सरीहदा एक गोष्ट पाहिजे, जगांत इंग्ळंढ, अमेरिका वगेरे नांवाजलेलॉं आहेत, तेथीळ कामदारांना जो पगा क्षा जास्त मोठमोठाळे पगार हिंदुस्थान देशाने करणाऱ्या आधिकाऱ्यांना द्यावे, ह्मणजे - सहजच खाती होईल, हिवस

__. जितका याच्या पांचपट अधिक __ आपल्या वाहवरायाला दिला झणजे झालें श्रीमंती हिंदुस्थानाला पाहिजे असेळ तर पेक्षां हिंदुस्थानानें आपल्या व्हाइस पगार दिला झाळे, अगदी सोपी युक्ति! व तीह्दा सगळी ॥हंदुस्थान देशांतून होक जेथे पांच रुपये देत असतीळ तेथें हिंदुस्थानानें पेचवी; हिंदुस्थान गरीब आहे. असें झणण्याची कोणाचं आहे ! हिंदुस्थानची गरीबी. घाळविण्याळा सर्वात भधिशय'

आहे. आजपर्यंतचे म

| र |

__ मान्य ह्वोते.

__ भित करण्यासाठी दयांच्यावरोल इनकमॅटक्स वाढविका पाहिजे; __ लॅन्ड रेव्हिन्यु देशाळा श्रीमंत करितो, आणि इनकमटॅक्स ग्य'कीना

त्यामुळें या देशांतीळ बहुतेक व्यक

वाढविला पाहिजे, त्या

- दिसतील याविषयीसुद्ध

क अभ र ठी १... . ........':. ता

श्रीमंत करितो. पूर्वीचे मोंगळू राज, भट राज, हे ञापली चैन चाळ;

ण्यासाठी, देश श्रीमत करण्यासाठी नव्हे, शेतसारा लोकांपासून

पिळून घेत असत. पण देशांतील व्यक्तींना श्रीसंत करणाऱ्या या.

। _____ इनकम्टॅक्सची त्यांना कल्पनाही नव्हती इनकमटॅक्स हा एक थरमार्मे, .

” का र आहे. हा प्रत्येक मनुष्याला तो किति श्रीसंत झाला आहे, हॅ प्लेक

0. ण रं र

क

_ गैरसमज होण्याचा संभव आहे. पण एक दोन. वषीतच | _ हिंदुल्यानांताळ एकंदर इनकमरटॅक्सची बेरीज दिलीद्रबारच्या | , लीच्या बरजेशीं सामना क लागून मध्यंतरी दुदैवाने हिदुस्यानार 0 -___ आलेला गरिबीचा आळ . माहींसा होऊन ' हिंडुस्थानांतीळ व्यक्तींची 1 "आहा आहे, परंतु या बाबतींत केवळ हिंदुस्थानच्या श्रीमतीकडे । . हक्ष देऊन साहेबांचे असें झणपें आहे कॉ, हिंदुस्थान श्रीमंत व्हाव. 0 _ आळा पाहिजे असेल तर हिंदुत्वानांतील व्याक्ति श्रीमंत झात्या

/क्षणीं दाखवीत असतो. व आपण इतके श्रीनत झालें आहो, लयाबद्दळ _ ्यात्या व्यक्तींना समाधान वाटत अस्त, शिवाय भापण यंदा इतके श्रीमंत झालां तर पुढल्या वर्षी कांहींतरी जास्त श्रीमत होऊं, यावहू-

____._.ळ ल त्यांना आनंद हात असतो. कारण पुढल्या वर्षी आपल्या” कक) __ तर कांहीतरी जास्त इनकमटेक्स बसेल अशी त्यांना मागील ल _ इतरांच्या अनुभवावरून खात्री असते. इ्लॉ हिंदुस्थान सरकारने . _ दिह्वीदबारच्यावेळी हजार रुपयांच्याखालील प्राप्तीवरचा कर उठवा | __ आहे, त्यामुळें कदाचित्‌ कांदी दिवसपर्यंत हिंदुस्थानांतीह लोक ।

व्यक्तिशः गरीब झाळेळे आहेत, असा कदावित्‌ कोणाचा

भंती पूवेवत्‌. कायम राहीळ किंवा वाढतही जाईळ, अशो साहेबांना

जी 2.

, शि ( ७६ ) पाहिजेत. आणि हिंदुस्थानांतील व्यक्ति भ्रोमंत व्हावयाला पाहिजे असतील तर यांच्यावरील इनकमटक्स वाढावेला पाहिज, दिही

क्वोणःची छाती होणार अडे? र: व. इतक्या 'दूरदशीदूणाच्या सूचना ज्यांनी केल्या त्या साहेब

होत्या. जॉपयेत उपासमारीने माणसें मरत आहेत, तोंपर्यंत लॅन्ड

मि

यांसारखे दुसऱ्या कशालाही भीत नाहीत, तेव्हां लॅन्ड

_ दरबारकरितां दोन दिवस प्राप्तीवरील कर कमी केला असला तर ती. . गोष्ट वेगळी, पण फिरून सरकारनें इिंदुस्थानास गरीब करण्याचा >. _ असा प्रयत्न कधोद्दी कडु नये, जर हिंदुस्थान खरोखरच श्रीमंत __ व्हाबयाळा पाहिजे आहे, तर प्रांचशेपेक्षांदह्दी कमी आप्तीवर, आगि. _ दह्या रुपयांपेक्षांदही जास्त दराचा कर बसाविर्णे जरूर आहे. कर. : ._.. वाढतो ह्या ह्मणण्यांत कांही अर्थ नाहीं. हिंदुस्थानांतील व्यक्तींना :_... श्रीमंती यावयाला पाहिजे असेल तर ती फुकटची येणार नाहीं. . . आणि हिंदुस्थान देशांतील एकंदर व्यक्तींच्या प्राप्तीवरील कराचा. ___. आकडा अतिदाय भयंकर वाढलेला इतर युरोपियन सुत्सद्यांनी पहिला _. ह्मणजे बरिटिश अमलांखालील हिंदुस्थान गरीब झालें असे हाणण्याची

दृष्टी कोती कधोह्दी नव्हती. त्यांच्या लक्षांत सवे कांह गोष्टी येत.

-.. रोव्हेन्यु, मोठ्या पगाराचे कामगार, आणि इनकमटेक्प हे आपण. ,... कितीही वाढविले तरी हिंदुस्थान खरोखर श्रीमंत झालें असे हिंदु- _.. स्थानांतीळ दुराम्रही ढोक आणि काँग्रेसवाले हवे. कधीही हणावयाचे _. नाहीत, हे साहेब मजकूर जाणून होते. ह्मणून हिंदुस्थानांतील नेह- ._. माच्या आणि दुष्काळांतीळ उपासमारीवर त्यांनी भापल्या विचाराची फ॒ वळविली; व अखेरीस त्यांनी अर्से पाहिलें की, हिंदुस्थानांतील रोव्ह*

बेरुदध एक कायदा करून दिला म्ह. नांत गरबीरचें नांवही राहणार

7 आ. . त. होगी देशभ माधवनानवामह १... .... होश शिगीविगिगिन, , . लवच

र ७७ 3)

.इभ्रतताला कमीपणा आणणारी भाहे. तेव्हां इंमरजसरकारनें या गो क ऐटीकडे लक्ष देऊन गारिबीविरद्ध हिंदुस्थानांत एक कायदा पास आ. . करून घेतलाच पाहिजे, आणि कायदा केल्यावर हिंदुस्थानांतील त - ग्रारबी नाहाॉशी होणार नाही, असें मानण्याळा काय जागा आहे? ल _. हिंदुस्थानांत. सतीचा कायदा केळा आणि सती बंद ज्ञाली या ् | ___._. इथेच्याविरद्ध कायदा. केला आणि बालहय्या दिंदुस्थानांतीन ना. | |. हौशी झाली; संमतीवयाचा कायदा केला आणि ह्यावयाच्यापू्वीचे . | .__.. संभोग बंद झाले; लोकांच्या जमिनी सरकारनें आपल्या ताब्यांत ह | घेण्याचा फायदा केळा आणि त्या हळ हळु सरकारच्या हातांत येत डी « . _ आहेत; बडोद्यांत बालविधाहाविरुद्ध कायदा होत आहे आणि व्या- शि. 1 प्रमाणें तेथें बाळवेवाह बेद होणार आहे. अशी जर त्थिति आहे. र ______ तर गरिबीविरद्ध कायदा केल्यानें गरिबीहरी हिंदुस्थानांत काँ. बंद हो १ :_ णार नाही £ हिंदुस्थानांत कायद्यानें वाटेल . तें होण्यासारखे आहे. ! ....* करणारा मात्र पाहिजे, अशा प्रकारचा उपो घात करून गरिबी: विरुद्ध करावयाच्या कायद्यांतील कांही महत्वाच्या कलमांची आणि .._._. दाबींची फोड संदर साहेबांनी फार विचारपूर्वक केली आहे | ते हणतात कॉ, गररिबीमध्ये पुष्कळ प्रकार हवेत, झित्येक ' ___ लोक कंलुषपणामुळें अतिशय गरिबीनें वागत असतात, आणि अगदॉ ..___._._ मिकाऱ्यांसारखे दिसत असतात. लांचा या कायद्यांतील * गरीब ? | ह्या शब्दांत समावेश केला जाऊं नये. कारण एकीकडे ते जरी ___ अगदी मिकाऱ्यासारखे दिसत असले आणि लक्तऱ्या पांघरीत असळे शी -___ तरी देखील ते दुसरीकडे सरकारला हजारो रुपये इनकमटेक्स भरीत * ___.. असतात. यामुळें त्यांची गरिबी हो देशाच्या श्नीसंतीलाच परंपरेने क __“* कारणीभूत होत असल्यानें गरिबीविरुद्ध कायद्यांताल गुल्ह्याच्या क- __* लमाखाली सरकारनें लांना आणूं नये. पण असे ठोक खेरीजकरून ____. बाकी जे कोणी गरांब असण्याचा गुन्हा करतील ते या कायद्यान्वये __ शिक्षेला पात्र व्हावेत. हिंदुस्थानांत या गरिबीचा प्रकार हटला. __ हणजे मिक्षा मारणे हा होय, इंग्लंडमध्यें भिक्षा मागणे हा गुन्हा -___ झणून मानलेला आहे. त्याचप्रमाणें हिंदुस्थानांतही हा गुन्हा हाणून

(७८). . मानला जावा, कोणीही नेटिव इंडियन सिक्षा माग | न तर पाझिसनें त्याला पकडून मेजिखेटकडे ____. हाला शंभर रुपये दड करावा

णाच्या चटकन नजरेला

दल्लाव कायद्यानें प्रथम बंद केळे पाहिजेत. व्या नह किरेट

रब लोकांचे हिढिस देखावे दाखबिणार्‌ युरोपियन देशांपेक्षांही हिंदुस्थान कितीतरी जास्त श्रीमत झा से कोणीही कांकू करणार नाही. आणि शिवाय 1 इतक्या थोड्या अवधींत बिनखर्चानें पाशी गोळा झाल्या तर तेवढ्या िंध्यांवर कागदांच्या कि. गिरण्या चालविता येण्यासारड्या शसल्याकारणानें त्यापासून नची औद्योगि तिक स्थिति विलक्षण प्रकारची राळीच |! गरिबीच्या गुम्ह्याचा दुसरा एक प्रका थंडीत कुडकुडणे हा होय

७. ससल्यामुळ या थंडोत कुडकुडण्याच्या गुन्ह्याला फार कडक शिक्ा |

___ ठेविली पाहिजे हा सुन्हा दंडावर सोढण्यासारखा नाही, भातिशय . __ चै पडडी असतां हिंदुस्थानांतील जो गरीब मजुष्प थंडीत कुढकु, ____ इत बलेल किंवा निजळेळा आढळेल दाला पन्नास फटके मारण्यांत 3 _ यावे. शिक्षेमध्ये दोन ह्व्तु आहेत; एक तर या कडक शिक्षेच्या

____ शिवाय डॉक्टर लोकांच्या मताप्रमाणे फटक्याच्या अंगामध्ये उष्णता ___ उत्पन्न करण्याचा धर्म असल्यामुळे ज्यांना ही शिक्षा देण्यांत येईळ, __ त्यांना त्यापासून सुखच होईल ! क॑ रण त्यांना थडी वाजणार नाहो,

_ फण थडी वाजण्याची बंद करण्याचा फरक्यांमधील हा गुण

* _ रीतीनें व्यवस्था लाविल्यानंतर गारेबीचा मोठा गुन्हा जो उपाससार _.._. त्याची व्यवस्था लावण्याकरिता! ज्या कांहीं सूचरा करण्यांत आल्या । ____* आहेत, त्यांतील गोषवारा पुढें दिल्याप्रमाणे आहे. या नवीन होणाऱ्या ९) _____ काययाअमाणें उपास हा एक फौजदारी गुन्हा समजला जावा. | ____ परमेश्वराने मजुष्याला चावण्याकरितां दांत, चाखण्याकरितां जीभ, | _____ 'गिळण्याकारेतां गळा, आणि पचाविण्याकारेता पोट, दिळें असता. ___.._ ममुष्यानें कृतम्नपणानें या देणग्यांचा कांहोएक उपयोग न करिता. ____. दांतांश्ली दांत लावूव बसणें, आणि उपास करण,ह्या परमेश्वराच्या इच्छे | “*_.बिरुद्ध आतिशय मोठा गुन्हा आहे. शिवाय हिंदुस्थानांतील लोक ही. _._. खावयाडा कमी दिलेळे आहे असें नाही. जें द्िंदुस्थान आज इंग्लंडला 1) ___. बहुतेक रतीने पोझीत आहे, तें. आपल्याला स्वतःला पोसण्याळा | . _____ असमर्थ आहे, आगि तेथीळ लोकांना उपास काढले पाहिजेत, असे | ___ कोण हमणेळ £ खुझाल खावे, प्यावे, मजा मारावी, पण ते. टाकून 1 न

(५५, )

तीनं गरिबीच्या ह्या गुन्ह्याचा प्रकार पुष्कळ कमी होईळ, आणि.

कार [दुवस टिकत नाहीं. फटक्यांचे उठलेळे वळ वरे झाळि 1 हणजे फिरून थंडी वाजू लागते. य! करितां विलायतेहून येणाऱ्या . ॥ उत्तम ब्छकरटसू पांच पांचरुपये किंमतीच्या पांघरल्या अस्ता थंडी वाजते नाहो, असा समज मेंजिस्टरेरांनां आपआपल्या सर्व गुन्हेगारांना देण्याविषयी नेहमी दक्षता ठेवावी. . - गरिबीपासून उत्पन्न होणाऱ्या या बारीक सारीक गुन्ह्यांची अदा!

| - पणा आणण्याचा ओ क्रम चालविला आहे, तो असंत गद्दंणीयथ अ"

_ आणि सुधारक राजांनी नेटिव संस्थानांत चळवळ सुरू

आणि सरकारी नोकरांना आापला वेळ फकट दवड-

(क. देऊन स्वतः उपास काढून आणि करी कधी उपाशी मर हो हिंडुस्थानांतीळ गराव डोकांनी जिटिश साम्राज्याच्या ेमवाला कमी

सूत सासनाला पाज आहे. आपलें नाक कापून दुराऱ्याला अपक्- ्ू कून करण हे कधीही चांगळें नव्हे. उपासार्‍चा गुन्हा हा दोन प्रकार. ._ चा आहे. एक गुन्हा श्रामंत लोकही करांत असतात, आणि गरोब कली - लोकांकहून दुसर्‍या प्रकारचा गन्हा होतो. हेंदुस्थानांताळ सुख्प वर्गी हटले हणजे हिदु अ'णि मुसलमान हे दोन होत. या दोघ च्याही. त उपास करण्याविषयो सागितले आहे.व ते उपास पुष्कळ श्रांमित ०. __ लोकही करितात. परंतु हो घमोची बाबत असल्यासुळे सरकारनें. - स्वतः यामध्ये न पडतां हवा उपाशी राहण्याची चाळ मोडण्याचे ध्‌ _ काम--हें धमीचे घर---मोडण्याचे कॉम्टेकट घेणारे सुधारक लोक

_ निघाठे आहेत क्यांच्याकडे सॉपविळे असता ते हृ काम फार. . __ चांगल्या रीतीने करून देतील. त्यांच्याकडे ते. काम सोपविळे_. “ __ आणि सुधारकांनी तें हातो घेतल भाहे. असे झाळे आणि यावर . _ सामाजेक पारषदेमधून ठराव पास होऊं लागळे, हणजे त्याबद्दल _ बहुतकरून बडोद्यामर्ध्ये एक कायदाच पास होईल. आणि एस््दां. :. ' हा पकार छेगप्रमाणे सुरू झाला ह्मणजे त्याचा सहरी कोल्हापूर- _. रतक्या दूर अतरावरही जाणें फारसे अशक्‍य आहे असे. . नाहीं. अशा रीतीने सुधारक लंग्यासुग्यांनी खालसा मुळखात

| ह्मण धर्मसमजुता च्या वेडगळपणामुळे नवाल असलेल र न ह) हेज पढु होतीळ अशा रीतीने दद काम सुधारकांकडे क ल्याने स्य्यागी श्रीमंत पेनक्षनरांना चाकरविरून ह्ांकळून कड

त्यास्रारखें होईल. आणि सरकार.

0000000000 क कला मालात तात निपल ालात ,. ... : .. थन गवळ्या आश औक वय क 2 ह क 0 क सर प 00 1 के ति य ह 0 टश टा 02 यी

त. व

ह्मणून सरकारचे उळट लोक धन्यवादच गातीळ. हणून हा. धार्मिक

_ उपासासंबंधाचा साप पाहुण्याकडूनच मारावा हं उत्तम होय, भाता.

__ गरिबीमुळे जे लोक उपास करतात. त्यांच्याविरुद्ध मात्र सरकारनेच. .

» अम्मबजावणी केली पाहिजे, उपाशी राहणं ह्या किती गोठा गुन्हा .

आहे यांची कोणाला कल्पना नाहीं. पण वास्तविक उपाशी राहणे

ह्मणजे खून करण्याइतका हा भयंकर युन्हा आहे. जो मनुष्य खून.

__ करतो तो काय करतो? तो इंध्रांने निर्माण केळेल्या मनुष्याच्या.

,__._._. जिवाचा नाश करता. आणि हीच गोष्ट करऱ्याचा प्रयत्न जो उपाशी

__. राहतो तो करीत असतो. फरक एवढाच कीं, जो खून करतो तो दुख-. ऱ्याच्या जीवाचा नाश करतो आणि उपाशी राहणारा जापल्या

_ . स्वतःचाच खून करण्याचा प्रयत्न करीत असतो. मिळून दोन्हीही.)

. खुनच. असा हा जबरदस्त गुन्हा असूनही आणि हे गुन्हे हिंदुस्था- ।

'लांत मत्येक वर्षी लक्षार्बांधि होत असूनही त्यांच्याकडे अंजनपर्यंत कोणाचेंच लक्ष मेळे नाहीं ही मोठ्या आश्चर्याची गेष्ट होय. निदान यापुढें तरी उपाशी मरणाराला कायद्यांचे कडक शासन पहिजे. जो इतका उपाशी राहील कॉ, त्या. उपाशी राहण्याने त्याचा जीवच. जाईळ, तो आपल्या स्वतःवा खून करतो असें समजून तो उपास-

शर सारीने मरण पावला असला तरी इतर उपाशी मरणारांना दहष्षत ',____ बसण्यासाठी त्याला फांशीची शिक्षा द्यावी. आणि प्रत्यक्ष जीव .!___.. जाणार नाहीं, परंतु तो जाण्याच्या बेतांत थेईल इतके |. दिवसपर्यंत जो. उपाशी राहील ल्याने प्रलक्ष खून .। ____ नव्हे, परेतु सदोष मजुष्यवध केला, असे. समजून त्याला .____ ज॒न्मभरपर्यंत काळ्य़ापाण्याची किंवा सक्तमजुरोची शिक्षा -_ देग्यांत यावी. आणि जो थोडे दिवसपर्यंत उपाशी राहोळ, परंतु

*_ ज्या उपाशी रहाण्याच्या योगानें त्याच्या हातापार्‍यांतील हिंडण्या-

____ फिरण्याची शक्ति अझुन पूर्णपणें गेली नाहीं, येथपर्यंतच उपाशी _, . राहीळ तो खून करण्याचा प्रयत्न करीत आहे. किंवा खून करण्याला ___. मदत करीत आहे. असें कायद्याने समजून अश्या उपाशी राहृणाराळा ____. हजार रुपयेपर्यंत देड अथवा सात वर्षे सक्तमजुरीची शिक्षा देण्याची

योजना करावी.

कढक शिक्षांचीच योजना इनकेमटेक्स वाढीने गरीब होतांच यावयाचे नाहो. णि गरिबी. केल्याने उपासमारीने सरण्याचा भुन्हा करणाऱ्यांना 'मिळावयाबी नाहीं. आणि अशी चोइोंकडून बंदोबस्ती शाही थो हिंदुस्थामासारखा सुपीक, सधन आणि

कोणताही नाहीं, असें

झाणून गन म्रिटिक्ष साम्राज्याच्या दारिब्याबदृळ वका अवेळी लेख छि

ठु | की | द केके याबददळ र्‌

श्या

त्ये करणारांचा काळ अकद्याच प्रकारची कांडी अंशी

-__ कसें चाहेळ, आपल्यावर दुसरा कोणी खारी __. स्वारी केढी तर आपडें कर्से

डे राजंदिवस व्यापून टाकिले आहे वाईट एवढेंच आहे काँ, बिचाऱ्यांनी कोणतेही

स्वारी करोळ कीं काय, आणि आपण हिंदुस्थानावर करीत असलेल्या थमेराज्यामर्ध्ये अंतराय आणून तेथीळ प्रजेचे पैसे कोणी ठढबाडून घेतील को काय, आणि आपल्या हिंदुस्थानांतीळ बकऱ्यांना ठे ! नेष्टु रतेनें पाळतील को काय, ह्याबद्दल अनक इंग्लिद्यांना रोलंदिवस भोति.वाटत आहे. व ह्मणून त्यासंबंधानें कांदोतरी निश्चयात्मक ति. तां अनेक मुत्सद्दी, सेनापति, आणि साधे लोक लिहून आपपळे विचार प्रकट करीत आहेत. ठैन हिंदुस्थानावरील खाऱ्या “या. एक दख प़रासेद्ध केळा आहे. हा लेख लिहिण्यांत हिंदु- स्थानावर किती स्वाऱ्या झाल्य', आगे केणत्या सनांत कोणी

वाऱ्या केल्या, हें एखाद्या पंतोजीप्रमाणें सांगण्याचा बन साहेबांचा

दंतु नाहीं, त्यांना झतेहास श्षिकवावयाचा नाहीं. यांनी एखाद्या ह. !खराप्रमार्णेच हिंदुस्थानावरील स्वाऱ्यांची यादी (दिली द्दे

पण त्या यादीवरून लांनी जो निष्कषं काढला आहे. ततो भिन्न आहे. थ्युसीडायडीस ह्या जो एक प्रासिद्ध प्रीक इतिहा

रकार आहे त्याचा एक सवेमान्य सिद्धांत आपल्या चकांपुढे

_ म बर्टन साहेबांरीं प्रथमारंभांच असें एक तत्व प्रातिपादित केळे ' आहे को, कांहो गोष्टी जशा एकदां झाल्या तश्याच त्या पुनरपि होतात भसा ह्या सष्टिर्चनेमध्येच कांहीतरी एक धर्म असावा असे. इहार्तहासावरून सिद्ध होतें [6009 1०१७ 1! ह्मणजे इतिहासाची पुनरात्रतति होत असते हा सिद्धांतहा लाच अ्थाच माहे, व ता पुष्कळांना माहीतही भाहे. ह्या सिद्धांताचे क्षेरेपण ज्यांना मान्य झाहे त्यांना बटन साहेबांची पुढील सासांसाहा माम्य झाळी पाहिजे, बटन साहेबच हणतात का यएशियांताळ प्रांत

आजपयत ज्यांच्या ज्यांच्या ताब्यांत आळा त्यांनीं त्यांनो अखेरी उ हिंदुस्थानावर स्वारी केली आहे. व हट्टा रशियाच्या ताब्यांत आला आहे. रशियाला

करून येण्याला वाटेत पुष्कळ अडचणी आहेत, वगैरे ह्मणण्यांत वि शष जोर नाहो. हूबीबुद्लासारक्षे अमीर भाणि हिंदुकुश, सुलेमान गेरेसारखे डोंगर वाटेत असले तरी भक्कल . झाणि इढनिश्वय ह्यांच्या योगाने बारेतीळ ह्या अडच णी दूर सर, ण्यासारड्या नाहीत असं नाहो. पूर्वीच्या ज्या लोकांनी मध्यएशे वून हिंदुस्थानांत खार्‍या केल्या ते रशिय पेक्षां पुष्कळच कमी सुंवारळेळे होते. . नवीन यने [आणि स!

थानावर स्वारी करावयाची आणि रशिया हे देश हस्सगत

घाट घातळा होता.

। ... _._. चाळे घातले, ज्यापल्या केशबांध्रवांचे ' - . ... धुऊन. नेली, ह्याबद्वळ | . ____.. स्यर्‍देशावराळ स्वाऱ्या ह्या गेल्या दोड्ें वर्षांत इंग्लिशांनी बंद ______ केल्या आहेत. नाहींतर आतांपर्यंत हिंदुत्थानावर प्ररकोय लोभी र. | _______ राजांच्या किती स्वाऱ्या झाल्या असत्या ह्यःचा .कांदीं नेम नाहीं ! ______ हिंदुस्यानच्या उत्तरेकडे आणि त्रायव्येकडे उंच डोंगर असल्या सुळे .

_ निकी पहिल्यानें पेज्ञावरवरून हिंदस्थानांल आला. :_ स्वारीचे वेळीं बन्यू. आंतोतूच ठे ीकेईलयेमधूम तये. आला. महसूद हा करमौरच्या वाटेने. १५३१ सध्ये - आलो होता. ११७९ मध्ये मंहंमद घोरी. प्रेश्वांवरवशूत ____ योंमाल चांवाच्या खिंडीनें परत मेळा. . तेमूरलंगा हो' कुसुम ___. खिंडीनें बन्नू मांतांत आळा, व सिंधु नदीवर ठाकंडी पूळ त्यानें हिंदुस्थानांत प्रवेश केला. बाबर १५५०७५ 'मध्यें कवर ण . रस्त्याने हिंदुस्थानांत शिरला. हुमायून १५५५ मध्ये केडाच्या सख्य _ नें पळून गेला; आणि खबरच्या खिंडीनें पघराहजर घोडेस्वार क्स. बर घेऊन परत आढा. १७२८ मध्य नादीरझदा बाजारव्हलीस व्य धून व . हिंदुस्थानांत आहा. ऊ्ग्रि अखेरीस १७४८ साळी अइमदश दाली द्दा खायबर आणि बोडन. ह्या खिंडीतून हिंदुस्था क /श्वेडार ह्या वरीळ माहिततीबरून बोळन, खबर, कुर श्झा0 खिंडोचे रस्ते हिंदुस्थाचावर स्वाऱ्या करणाऱया सैन्याच्या जाण्या ___. येण्यानं भगर्दी मळूत गेळळे जाव असें दिसतं, इतक! रस्ता जेथे. र्‍: 1 | ___ मळळेला आहे, तेथें त्या रस्त्याने कोण केव्हां येईल ह्याचा नेम नाही, __ खस वाढून इंस्लिशांच्या मनांत कर्ती कप्ती धर्को भरत असली तर र त्यांन फारसं गेरवाजत्री भाहे असें ना नाहीं, वर दिलंलो हिंदुस्थानाव" | 'स्वाडयांची साडी वाचुन इंम्लिशांच्या मनांत धडकी भरत असेळ छू -_ ह खे. पण वरीळ आढ माचून आपल्या मनावर काय परिणाम - . होतो £ नऊ दृह्य ब्रेळां आपल्या प्षिय देशावर परकीय ळोकांना येऊव चे गळे कापले, आणि-आपळी घरे. आपल्याही मतताळा खेद वाटळा पाहजे, आप”

ह, ..::..

११७

(<६ )

तिकडून पस्वकःची भीते नाही, अशी पुष्कळांची समजू आहे. प्रण त्या उड उंच पवेतांनाही खैबर, बोळन, वगेरे ठिकाणी भोंडे पाडून हिंदुस्थानच्या इंध्रनिर्भित तटाच्या भिंतीमधून परकोय र ळं ळोक भंत घुसळे. अथवा दुळेध्य पर्वेतांचीच गाष्ट कशाला ? हिंदु स्थानच्या पाश्चेम, दाक्षिण व पूर्वं बाजूच्या ससुद्राचा खंदक पाण्याने भरलेला असल्यामुळे हिंदुस्थानाला भोति नाही; कारण, महासागर ._. हे अनुद्ठंघनीय आहेत, भसे काय थाड्यांना वाटत होते ? तरापण * संसुत्राच्या वाटेनेंही हिंदुस्थानावर स्वाऱ्या झाल्याच कॉ नाहीं १ आणि त्यादेखोळ कांदीं थोड्यायोडक्या झाल्या असें नाही. एकदां वाट पडल्याबरोबर मध्यएशियांतून जसे महम द गिझनी महमद घोरी _ तैमूरळुंग आणि नादिरशहा आढे त्याचमसाणे एकदां वास्कोडे, ग्रामाळा समुद्रावरची वराट सांपडल्याबरोबर युरोपखंडांतूनही महमद गेझनी, महमद घोरी, तैमूरळंग आणि नादीरशह्ा, यांची हिंदु > लकू.पुंढळी असे दोन्ही वाटा मिळून हिंदुस्थानावर किती 'तैभूरलंग आणि ना५रशहा आले, ह्याची जर आपण समभ्र बेरीज

: कैर॑ं लागलों, आणि ह्या सर्वे प्रकारच्या - तैमूरळंगांनी आणि नादीर _ शहांनी हिंदुस्थानांतून उठविळेत्या संपतीची किती मोठी रास झारी

हेमार्य देखीळ आपल्या कण उच झाळा हणून वर पहावयाला आणि झापर नंबर खेळा ह्मणून खाली. पहावयाला लाविळे

असक विचार मनांत आले ह्मणजे हिंदुस्थान पॉहिजे |. सारांश प्रस्तुत

___.ळ च्या द्वातांतीळ अंगठींच्या मालकाला असें दोघां ' ___ असते. पण आई आपला मुल्या जखमी

5. ( र भर , | म:

._ आणि ला सुलाला गांठून त्याचें बोट __ विचारांत कोणी चोर असतां त्या मुळाच्य

__ आगि भंगठीचा मालक आपंी अंगठी जाईल झमणूने रडत” 'त्तशी दिंदुस्थानासंबंधाने हिंदुस्थानच्या ळोकांची आणि रजांची स्थितिझाठेढी आहे. ... ह

_____.. बटन साहेबांना आपल्या लेखामध्ये जो विचार केढा आहे तो. __ फक्त अंगटोसंबंधानेच केलेला आहे. बोट कापळें जाईळ यासाठी __ त्यांची हळहळ नाहीं. अंगठी कायम ' राहिळी पाहिजे. परंतु. :_ मागील इतिहासाच्या बिह्दवलकनावरून अंगठी कायम राहीळ र्‍

अश बटन साहेबांना फार थोडी आश्या आहे. बटेन साहेब आपल्या

ठेखाचे शेवटी . असे उद्गार काढतात कॉ. हिसाळ्यापासून केप ग

कामोरीनपयंत सर्वे हिंदुस्थानावर जे आज राज्य करीत

आहेत, त्यांना हिंदुस्थानच्या मागील इतिहासावरून आणि | हिंदुस्थानावर वायव्य दिशेकडून झालेल्या अनेक स्वाऱ्यांवख्ना _ चांगळीच दहशत बसली पाहिजे. इतेहास असें दाखवितो की, मध्य

$.. एशेया आणि पशिया हे मांत ज्यांच्या ज्यांच्या ताब्यांत आळे तेते. _______._. बहुतकरून हिंदुस्थानावर स्वौरी केल्यावांचून राहिळे नाहोत. हृद्लॉ ._______. र्शेयाच्या ताब्यांत बहुतेक मध्यएशिया आणि पर्शिया आल्यासारखे ति .____._._. आहेत. तेव्हां रशिया हिंदुस्थानावर स्वारी केल्य 'चून राहणार नाहीं. डरायसपातुन नादीरशह्वापर्येत आपण इतिहास पाहिला तर ऱ्य

_ सुझतीस नदीपासून यसुजानदीपर्यंतच्या सवे सुळखावर त्या राजांचा

__ अमल होता, आणि जें मार्गे झाळे तेंच पुढे व्हावयाचे असा सृष्टी- ह

वी र. चा नियम दिसतो व त्याप्रमाणें हिंदुस्थान रशियाच्या ताब्यांत जा" ___.. ण्याची भीति आहे. असें बटन साहेबांचे ह्षणणें आहे. रशियाच्या

_ सैन्यसरमुद्राच्या लाटा हिंदुस्थानच्या वायव्येच्या किचाऱ्यावर अ परत > असर लेल्या हळु इळु ऐकू येऊं लागल्या आह्वेत. त्या समुव्राच्या लाटा. _ अजून दूर आहेत, पण ह्मणून त्या जवळ येणार नाहीत, अशे माञ

(द्ध दी ) क नाही, त्या. समुद्ठाच्या ाांनो एके दिवशी कदाचित्‌ सर्मे हिंदुस्थान द बुडून जांईळ, अशी बन साहेबांना भोलि आहे. भाता ह्या भंगठी रांबरोबरच आपण रडत बसावयाचे किंवा बोटा- . सारे काळजी करावयाची, हा बन साहेबांचा प्रश्न नाहो. तो आपळा पश्न भाहे, ब्र त्याचा भागणच विचार केला पाहिजे ह न र एक खढेगांववा मनुष्य. आमच्या गांवांत कधी कांहीं मो _ अक उल्सव, झारास, दिव्यांचा रूखळखाट आणि माणसांची गदी अत्यादि गोष्टी पहाक्‍याळा सांपडावयाच्या न हत, हाणून ह्या पाह | . घ्यावी गशपत्युसवाची सांधे

सोन्या शहरी जाण्याक(रेतां आपल्य सळा एक [केह्या दिसला मपूला असं वाटळे को

क

ोोकांनी त्यांना आपल्या पायाखाली तुडवून

र. | पथ हवे सवे एकत्र झाल्यामुळें त्यांनी भाजप. ५ प्र कितीतरी मो& कामागेरी बजावेळ

कणांनी आजपर्यंत | | ताच्या. कणांनी 1.

शिरून तेथीह ृ अनेकठकाणो दिसत. वेल्या पुळे या किळ्ययाच्या शरीराला ज्या

। त्या भरल्या नाहोंत.

( ८१)

__ अनक वेळां संरक्षण केळे, व रिपु शिद्या लावून आणि एकमेकांच्या खांद्यांवर चढून आंत शिरण्याला प्रयत्न करीत असतां ह्यांना कोणालाही ._._._. आपलें आक्रमण करु दिळें नाहो. अश्या (ह्या मातीच्या कणांनी :_____._. सुद्धां आपलें कतव्यकम केळे, असें हाणण्यास कांहो हरकत नाही. | या जगांत येऊन प्रत्येक वस्तूने आपल्या जन्माचे कांहीतरी साथेक | ___ केलें पाहिजे. हेच मातीचे कण रस्त्यावर एकएकटे पडते तर'कोठळ! ' | ____._. तरी वारा येऊन त्यानें यांना काठं तरी उडवून नेलं असते. एखाद्या __ कुभाराच्या द्वाती हे कण लागते तर कोले किंवा विटा करण्याकारेता ____. त्यानें यांना आगीच्या भट्टीत घाळून होरपळून टाकिळें असतं. ______. परंतु ते सगळे अनर्थ टळून ह्या मातीच्या कणांनी महतकार्ये ॥ ' ______ झरण्याचें अंगीकारल्यासुळें राजांचे खजिने, राजाचें जडजवाहीर, ॥ ______ सजाची अन्नसामस्री, राजाचा दारूगोळा, राजांच सैन्य आणि खुद _. राजाचें शरीर या सगळ्यांचे संरक्षण या मातीच्या कणांच्या हातून | होत आहे. हे यकःश्वत्‌ मातीचे कण असूनही तेसुद्धा या जगांत __ कांहोंतरी काम करीत आहेत, ही केवढ्या समाधानाची गो आहे! ॥ ___ अशा प्रकारच विचार ल्या किळ॒याच्या पायथ्याजवळून जाता जाता. 1) ___ माझ्या मनांत येत असतांना मो चाळत चालत बऱ्याच द्रवर गेला, ''। __ किळा इळु हळु मागें पडत चालला. व कांही वेळानें त्याच्या बुरुजांची ______._. शिखरहा दिसेनाशी झाळो. इतक्यांत मळा एक मोठा आवाज ऐकू ____ _ येऊं लांगडा- मी जसजसा पुढें वाट चाडत जाऊं ढागला, तसतसा __ तो आवाज ज्यास्त मोठ्याने माझ्या. कानावर येऊं लागडा, तो __ बहुतकहून उंचावरून पडणाऱ्या पाण्याचा आवाज असावा, असा _____ तके करीत मी डोंगराच्या टेकाचें वळण उपवून पुढल्या दरीच्य १... स्स्त्याला वळता आहें न वळतो आहें तोंच एक मोठा थोरला धतध* _______ बा माझ्या प्रथक्ष दटीस पडला. पावसाळ्याचे दिवस असल्यामुळे ._ _. पाण्याचा ओघ फारच मोठा झाला होता. व तें पाणी अतिशय उचा. _.... वरून कोसळत असल्यामुळें ल्याळा पांढरा शुभ्र वणे प्राप्त होऊन ____ त्याचे बारीक तुषार त्या दरीताळ सवे लतावुक्षावर माजन करीत. होते. त्या धबधब्याच्या प्रवाहापैकी कांही. निराळ्या दिशेने नेऊन

त आहेत |

तीह परमाणु सहज ढोलेने

र नें च - जगांमध्यें कांहातरी

च पल शा "प गणी .: ती कळक म १ ति रि का 0 ४, ह) * * ग रभ १. | प | रं प 1 ऱा ;

ऱ्य

(९५)

"याकरता रात्रंदिवस श्रम करीत आहेत ही कांह्यो. छहानस्ा / | गोष्ट नव्हे, आपण ह्या केज्यावरून खालीं उडो घेतली तर आपल्या ति शरीराचे राइएवढाले किती तुकडे होतील ह्याच्याबददळची यात्काचे* तूही कल्पना मनामध्ये न आणतां हा पाण्याचा मवाह भापळें "कन करण्याकरित्तं धांव घेत आहे दा दुखावा किती उपदश* काक आहे! न ह्या पाणचक्काच्या द्वारानें निरनिराळे जेलाबहु ह्या जगा व आपळे कतेव्यकमे कसे करीत आहेत, ह्याच्याबद्दळ

मार्ग पुढें आक्रमण करीत चाळळों. झाडे, डोंगराचा टोके वगेरे अनक व्यूवधानें. मध्ये येऊं डागल्याने . त्या धबधब्याचा तो

गजना मात्र मला पष्कळ दूरवर एकू येत होती. त्या ग्रजनेचा ध्वनि साझ्या कानांतून दूर अंतरामुळे थोडा थाडा नाहोसा होत आहे,. तों उसर्‍या एका गंभीर गजनचा अस्पष्ट ध्याने माझ्यासमोरूष मला ऐकू

पाठीमागून एक नाहींसे झाले एवढा वेळपर्यंत त्यांनी भाकाशमंडपाळा

० रसा सजा क्षणभर भाष झाला. कारण, आकाशमंडपाचे

पाऱ्या पाठोमागचें पारखे जरी कांही टेकड्यांवर अजून टेकून राहिळ

हते, तरी माझ्या समोरचे पाखें कारळून पाण्यावर येऊन _कलेळे

सला स्पष्ट दिसत होतें. भाक!झमेडपाळा आपल्या पोटामध्ये गडप केर पाहुणारा विस्तोर्गे ससुद्र माझ्या नजरेपुढें त्या वेळो दिसूं लागला... ह सला काह वेळापूर्वी ज्या गंभीर गझनेचा अस्पष्ट ध्वनि ऐकू येत है[ता, ती गरजेना ह्याच समुद्राची असली पाहिजे, अशी माझी खात्री न सारी, त्या वेळची ती समुद्राची शोभा फारच अपुवे होती, संध्याकाचा

विचार करोत आण... मनामध्ये आश्चर्य मार्नात मी आपळा

डुधासारखा प्रवाह देळूहळू अटरऱ्य होऊं ळायला. तरीपण त्याची " न

पे आहे असे वाटळें, त्या घ्वनीमध्ये चित्ताची एकतानता करून मी आपला मार्ग आक्रमीत असतां साझ्यासमांवताळचे डोंगर एका;

र्र अदा क. समय झालेला हाता, वारा मंजूळ सुटलेडा होता, सूयॉर्बिय अस्तातत ण्याच्या बतांत आल्यासुळें त्याचा रंग विशेष लाळ आणि ह्यांचा आकार विद्देष मोठा दिसत होता. आणि त्याच्या आरसा क्रिरणांच्या . र प्रतिबिंबानं ससुद्रावरोल प्रत्येक झाटेचो. शिखरे कोमळ पळवा न प्रमाणें किंचित किंचित्‌ आरक्त झाळेन दिशत होतो. अशी अधटपूव

शोभा पाहण्याकारेतां मी एक क्षणभर आपल्या पाठीवरचा खाळा ठेवून एका स्वच्छ रिळातळावर मुहाम आराम |

. केला. वतुळ एका बाजुने कापीत गेल्यास त्याच्या ज्या निरनि.

राळ्प़ा आकृति होतील त्या सगळ्या मी तेथे बसून सुर्ये मावळत.

|

अपतांना पाहिल्या. सूयाचे अथेबिंब मी पाहिले व ते कमी कमी

-. होत गेलेले मी अवलोकन केळे. फार काय पाण्याच्या पृष्ठभागाच्या

खाली सूयेबिंब गेल्यावरही मी काह वेळपर्यंत ते पद्दात होतो. अख

रीस तो आकाशातील दिवा मारवहा, इतक्यांत एक गलबत आप'

.._. लो शिडे सोडून लया वेळीं सुटेलल्या वाऱ्याचा फायदा घेत मोठ्या __ स्रपाट्यानें क्षितिजाच्या धारेवर पाण्यावरून पो हत चाळळे असतांत | माझ्या नजरस पडलें, तं पाडून माझें लक्ष त्या वाऱ्याच्या कुतीकडे . ्िं झांगेलें, आगि मी आपल्याशी असे तर्क करू लागलो "एखाद्या ग रोदेर ख्ियममारणे ह्या शिडांचा पोटे इतकॉ फुगळी' आहेत, अश्ले काय भरलें भाहे £ ह्यांत भरलेजा वारा झणजे तरी काय ६ इतर बस्तूचे जसे परिमाणू असतात,

'_ या गलबताला एका बंदरांतून सऱ्या बद्रांत वाकबगार नावाड्या- क्ला :__. प्रमाणे नेऊन पोचवीत आहेत. हे वारेसुद्धा भापल्या क्ंगामध्यें उत्प्ञा : झालेल्या सामथ्य'चा कांहो तरी उपयो ___ तेग्रेंकरून आपलें

जू

- पडूं लागला. ज्या गळबताकरे पाहून मी हवे विचार करात होतो शं ०

- * क्षितिजावरील गलबताच्या संगतीने मी आपणा माग चालूं. लागलों... | 3

स्यात चाललें असावें असें पूवे दिशेच्या सुखश्रोवरून मळा वाटळे;

होतें ! हे परमाणु एकत्र झाले असतां बव तील से

__ चाढळें उत्पन्न करूं शकतात, बारे त्या यळबतांना ! ग क तिकडे फी

. कूच देवात, आणि वादळ त्याहा रसातळाळा मेळन पों यवितात, चक

_ अर्से प्रचंड सामर्थ्य यांच्यामध्ये आहे; भाणि त्याच सास".

_ थ्य़ीचा उपयोग प्रस्तुत प्रसंगी ' अ _ कैला ज्ञात आहे. परमेश्वराने. सवाच्यामागे

रडखत हाक क , न क्र १

क िजेळ आहे. आणि त्या परमेश्वराच्या आज्ञेप्रमाणे १ 11.

ग करून देत झा

| जर्यातीळ कार्यकम, बजावीत आहेत, त. न्या, प्रारला ह्या जगामध्ये रिकामा. भरकणारा दुसरा कोणीही नंसेळ, पथ । "र्‍या मायेसुद्ध कांहीतरी क्तेब्यकमे लावून दिलेले आहे, झणि.

गोटी नाहींत अभ्रे कोण हाणेह ! | : असरे विचार माझ्या मनामध्ये चाढळे असतां थोडथोडा अंधकार

लवते मी असे विचार करीत एका जागी बसलो असतां बरेच लांब गेळेळें पाडून मी. आपल्या विचारामध्यें कितो वेळ दवडला.त्या वेळाचे. पातन स्थळाच्या अंतरानें मळा चांगडे करतां आळे. व एवढ्या वे. ळांत मीही असेंच कांही अंतर चाळून गेडो असतो, असा विचार पनत येऊन फिरून बी आपलें बोचके आपल्या प ठोवर बांधळें. .._. [ण त्या मावळडेल्या सूयीच्या देखाव्याचें स्मरण करीत करीततलया

सी कांही वेळ संविप्रकाशाच्या काळोखांतच आप छी वाट चाळत. हाता. परतु पाश्रेम दिशेने गट्ट केलेल्या तेजोनिधीचा कांही भाग लोक- रजनासाठी पूर्वे दिशेच्या ह्ाराने परत देण्याचें पश्चिभेचे कांहोतरी कार" 120

, सू ढायळें. पापो जनांच्या. भंतःकरणांशिवाय दुसऱ्या कोठें भंबकाराचा खशही उरला नाहो. ने, पाथे आणि वनस्पति ह्यांच्यावर अस्टतकिरणां्चे विचन झाल्यामुळे त्यांना विशेष टवटवी आली. झुभ्न वणोच्या फुळाशि स्व वस्तु एकमेकांपासून स्पष्टपर्णे मित्र दिसू लागल्या. आणि च रपक्षी- आनदाची गाणीं गाऊं लागले, अशा रीतीनें एकंदर सशमध्यें आह्हदा- | . दाचा वर्षांव ज्याच्यापासून होऊं लागळात्या चंद्रकडे माझी दि गेळी . आगि त्याच्या प्रकाशासंबंधानें माझ्या मनामध्ये अनेक

एकटा परमाणु असता तर त्यानें काय असत : काजव्याप्रमागे त्याची स्थिति झाली असती कदाचित्‌ काजव्याइतकाही त्याला मान मिळाला नसता. तेजाच्या एकटया :

'परमाणूने काळोखांत कोणाला वाट. दाखविली असती

कोणत्या . बुभुक्षितार्चे अन्न शिजवून दिलें असतें किंवा कोणः

ना जे परमेश्वराने काम ळावून दिळें आहे, तें 1 प्रकांश देण्यासारखे उत्कृष्ट

असती. तेव्हां अद्या प्रकारचा प्रकाश झालेळे तेजाचे परमाणु पृथ्वी

॥ सहाज्या मोठ्या

(९५) क |. त्याममाणे करून पढे तशीच वाट चाटत चालत. कांही. [दिवसां

अहुररीं उत्सव पाहण्याकरिता यावयाचे होते : त्या शहरी भी येऊन पोहोचले! ऐेंथीळ उत्सवाचा थाट भागि.

ळू र्ती >. ० ही; ह री , ग भु

|. : गर्दी काय विचा रावयाची ! भामच्या खेळ्यांमधीळ सगळे लोके ._ ऐकते गोळा केळे तर त्यांची बेरीज फाभ॥ंच्यावर भरे किंवा नाहीं याची वानवाच अश्ना स्थतींत मी लाखों मनुष्यांचा

.___ समुदाय पाहून भगदो थक्क होऊन गेडो आमच्या गांवांत कांही वी | | कारणानें पांच पंचवीस ळोक एकत्र जमळे हणजे आतेश्य गर्दी.

झाली असें सहा वाटत असे, ह्या माझ्या दृष्टीळा तो लाखो ळोकांच

| _ जमाव जमलेला पाडून अतिशय आ्वर्य वाडे माझ्या बहाना

।__ दृष्टीमध्यें इतक्या लोकांचा समावेश होण्याळा जागासुद्धां पुरेक्षी

_ मिळेना, इतका मोठा जनससूडू पडून माझ्या मनामध्ये अनेक तरंग _ उभे राहिले

मयुष्यप्राणी हणजे असा तसा नव्हे, स्ोतील इतर सर्व प्रप्यां पेक्षां .लाचे वुद्दिसामथ्ये जास्त आहे, अशी विलक्षण शक्ति जर एकं _ एकद्या मनुष्यमराण्यामध्ये आहे, तर असले ळाखो मनुष्यप्राणी जेथो.

__ एकत्र जमतात, तेथें त्याच्यामध्ये काय काय अद्भुत शक्तीचा प्रादु. भोव होत असळा पाहिजे! हा म उर्‍्याचा ' जसाव. नव्हे, तर इ. : :. _ सामथ्यांचा .पर्वेत होय. अथवा अचाट केलयांची ही खाणच होय म __ असल्या खाणोतून सगळ्याच्या नेत्नांना थक्क करून सोडणारी काय होय रत्ने उत्पन्न होऊ शकणार नाहीत! इतके ठाक एकत्र जमल्या:

_ नाही ! हा.समुद्रापरमाणें “पोच्यावर वळेळ त्याला सफाई वुडवूने . टाकीळ, आणि पर्वताप्रमाणें ज्याच्यावर कोसळेळ त्याळा सपशेळ. 70. चिरडून टाकील, हा सरसुदाय जें मनांत आणील तें कराल लाख...

_ ळोकांच्या नजरेळा काय अहरय असणार £ ढाख छाकांच्या एकवट, ह.

/ ९६) केल्या बुद्धीला काय' अगम्य असणार? लाख छे कांच्या प्रायांक्ष काय आसुद्ेषनीय असथार १ आणि लाख लोकांच्या हाताळा, काये अन्राप्य असणार £ इतक्या लाखों ळोकांनीं मनावर घेतले तर जेधे समुद्राचे खळगे आहेत, तेथें दुसरे पर्वत रचतीक्ष, आणि ! पर्वेतांचे उंचवडे भाहेत, तेथें ससुद्राएवढाळे खोळ खळगे ते खण

_ जेथे जंगले आहेत. तेथे शहरे उभारतीळ. आणि शहरच

मीं

जंगळ करून साडतीळ अशा ससुदार्यांच्या अदभुत सामरथ्याहि | कौण निणार नाहो ? आणि अशा सामर्थ्यवंत संथुदायाला संतुष्ट शे. वण्यासाठ आपल्या हाडाची काडें कोण करणा! नाहो? इतकया . मोठ्या जनससुदायाच्या ओघाला काहींच अशक्ष्य नाहीं. अशा के केपना माझ्या मनामध्ये चालल्या असतां हजारो चालती बोलती साम्ये माझ्यापुद्न चाळली ह्वोती. आपण सामथ्ये आपण ज्ञाक्त आहां, व आपण बुद्धि आहों; ह्या उमज त्यांपैकी को. च प्ेडछा नव्हता, तरीपण हा उमज नसल्य तरी अंगांत अस. हेल सामर्थ्य ज्ञाढ्ि ही. नाहो शी. होतात असें नाह ही ळोकांचा ससुदाय वाजत गाज़त होता तो उत्सबाचाच दिवस

रे - पडळ, सो. एकरा मात्र कायतो तेथें उरलो, ल्या छाकांच्याबरोबर

:__. चारत्रंगांना फिरून प्रारंभ झाळा सा. भापल्या मनाशो हटले... .

[| ______. भपल्या अनेक उपयुक्ष राजकीय वेस्कूच सरक्षण करीत आहेत, /.. पाण्याच थेंब अवाढव्य ठोखडी चाकांना गरगर फिरवात आहेत ०

|___नियमःला अपवाद दिसतात ह्या जनसपुदार्‍्यांतील एकेका मनुष्य | _*_ येतला तर तो कदाचित. एकटा मातीचा कुण क्या

_____ पणजेथे असले लाखो मजुष्यरूपी परमाणु एकत होतात तेथे. १ रड त्यांच्या द्वातून काय होणार नाह? किल्याभमाणे तोफांनी त्यांची चि __. छाती फुटत असताही आणि घुरंगांगा तयांचा धडे उडत असतांहदी

18. बा

भी तवे:ळवंड माणसांव,चून अगदी कोरडे ठणठणीत शाऊव

सूर्यही अत्ता गेला, आणि रात्रीच्याबरोबर माझ्या मनाताड वि...

. है होऊ काय झाले ! एवढे लोक येथे जमे होते, ते कोठे गेले . हे कशाळा एकत्र जमले होते ? अणि ह्यांची काय कार्यताश्वे', | काळी हणून हे घरोधर गेले ? ह्यांनी केवढे सामर्थ्ये एकत्र केळे. होते | पण तें सामर्थ्य आतां कोटे आहे बफोच्या पर्वताप्रमाणे 1.

_ त यांना वितळून काँ वाया जाऊं दिड ६ यांच्या ससुदायापासून __ उत्पन्न झालेल्या ह्या सामथ्यीला कांही कठेव्यकर्म करावयाच नाही. __ काय ? इतक्यांत सडा मौ. आपल्या वाटेने पाहिलेल्या देखाव्याचे ___ स्मरण झालें. आणि फिरून मा. आपल्या मनाशी हटले का.

__ मातीचे कण, पाण्याचे थेंब कूच परमाणु, आणि शद्राच किरण * _ ह्यानासुद्धा कांहीतरी कतंव्यकर्म परमेश्वराने ठ वून दिलेळें आहे, आणि त्याप्रमाणे ते ते करीतही आहेत, असें असून ह्या हिंदुस्थानांतील __ मैझप्यानाच मात्र आपलें असें कांहींतरी कर्ठव्यकम नारी काय £ ___ सृष्टामध्ये जिकडे जिकडे पहावें तिकडे तिकडे प्रत्यक वसतु आपल्या कि गर्चे सामथ्ये कांहो तरी उपयोगाठा लावीत आहे, मातीचे कण

___._. वायूचे परमाणु गलबतांना दाकून नेत आहेत. आणि चंद्राचे किरण ». ____ सवे माण्यांना प्रकाश देत आहेत. प्रत्येक वस्तु आपल्या सामथ्योचा __ कौंदीतरी उपयोग कर्रांत आहे. परंतु € लाक माझ त्या सामान्य

सि रमाण, किंवा झं्राचा किरण ह्यांच्याप्रमाणे दुबळा असेल

त पाहिजे त्यांचें संरक्षण करताळ, धबघब्याप्रमाणें पाहिजे त्या कड्या रून खोळ उड्या टाकून वाटेल तितक्‍या मोठ्या चक्ताळाही ते गरगर फिरवू शकतीळ, वायूप्रमाणें ते पाहिज तेवढे मोठें वादळ उत्पन्न करून त्या तुफानी हवेमध्ये वाटेळ त्याला ते रसातळाळा नेऊन ,___ पोहोचवितील किंवा ढगामध्यें मिरकावून' देतील, आणि र १. __ चंद्राप्रमाणे त्यांनी मनांत आणल्यास ते सर्व जगावर ज्ञानाचा .:_ प्रकाश पाहून भळत्याच मार्गाला ळागळेल्या वाटसरूना योग्य ._ वाट दाखवून देतीळ, एवढे मोठे सामर्थ्ये असतांना लया. >. सामथ्यीचा कांहोएक उपयोग न कारेतां हे लोक चार चहुंकडे वितळून त. _. जातात, ही केवढ्या दुःखाची गोष्ट आहे ! केवढा सामध्योचा ढीग जमलेला आणि तो कांदहीएक उपयुक्त गोष्ट केल्यावांचून रृगजळाप्रमाणे अदऱ्य होतो हा किती खेदजनक विचार आहे ! ह्या सामर्थ्यांच्य. .__ आंडवलावर अनेक मोठमोठ्या पेढ्या चालतील, असे विचार मनांत .. _.. येत आहेत न येत आहेत, तोंच तें सगळें भांडवल बुहून जावे ह्वा __. ह्या व्यापाराला केवढा धक्का ! इतकें मोठें सामर्थ्य, पण तें का हॉ केल्यावाचून ढयाला जाते, असल्या ह्या सामथ्योला परमेश्वराच्या

_. : शासनाची कांद्दींच भीति नाहो काय ! वारासुद्धां फुकर वाहत ना ... तोदेखील कांद्दीतरी. मनुष्याचे काम करून देतो. नदीसुद्ध फुकर वह! नाहीं. तीदेख्लील जातां जातां मनुष्याचे कांई[तरी हत साधुन जाते. .. वस्तुदेखीळ मनुष्याचे द्वित साधण्याकरिता अद्या रीतीनें खपत. ॑ संघेतन मनुष्यांच्या ससुदयाच्या एकवटलेल्या साम... थ्योने टक माजर आपला कांहीएक उपयोग करून न देतां जसे __ व्हावें तसें. ल्याहा जश्न, हो. केवढी शोकार कास्पदा ह्या सामर्थ्याचा उपयोग करण्याचें कोणी कल्पक मनु... णिळें तर केवढें हित साधण्याचा संभव आ [ह्या

___ असतें ? पण ह्याच वस्तु एकत जमा झाल्या झणजे त्या काय सुंदर ॥ _ लवाज उत्पन्न करतात ! मात्र .कोणी कुशळ वाजाधषणारा भेटला |

( ९९ व ी ी ह” 0

हिज. तसाच कुशळ वाजावेणारा जर कोणी भेटेल तर ह्या लाखे

____ लोकांच्या ससुदायानें बनलेल्या सतारीमधूनही तो असे कांह ___ सुन्दर आवाज काढीळ कीं ते ऐकून सवे जग थक्क होऊन _ जाई. परंतु तसा कतीबगार मनष्य कोठे आहे ! जिने अतिशय | __ मधुर ध्वनी उत्पन्न केळ असते. त्या सता!राचा भोपळा फोडून- | _. टाकला ह्मणजे ती जशा निरुपयोगी होते त्याप्रमाणें ह्या लाखो लोकांनी । _____ बनलेल्या सतारीचे घटकावयव निरनिराळे निरानेराळ्या दिशेने निघून 2 गेल्यामुळें ज्यापासून अत्यंत मधुरता उत्पन्न झाली असती त्या ठि वि. _ कारणी आतां अत्यंत भेसूर अश्ली शांतता उत्पन्न झाली आहे. असे. अनेक विचार मनामध्यें येत असतां मी आपल्या राष्टय हिताच्या झुकसानांबद्दळ खेद करीत. करीत आपल्या घराकडे

जाण्याकरतां वळला.

काँमेस आणि तिचे पुढारी

धागनकामम्यकालकडीरीरन्ार्क 1320209501. काशसचा हंगाम जवळ जवळ येत चालला आहे. व त्या मानानें

गे थोडीबहुत तयारीही मद्रासेस चालदी आह. परंतु काँग्रेससंबंघाने । _ होकांमध्यें जितका हुरूप असावयाला पाहिजे तितक! तो सुळींच

____ दिसून येत नाही. हुरुपाच्याऐवजी तिकडे भांडणांनाच जोर आगळ.

__ आहे. पुण्यास कांग्रेस झाली, त्या वर्षी पुण्यास भांडणे झाली ह्मणून उ"यान आपले नांव बहु करून घेतले, सबब पुण्याला फिरून कांत्रेस ___ बोलविण्याला तोंड उरलें नाही व बोलाविली तरी कोणी देणारही नाही, |... लैशा प्रकारचे उद्गार पुण्यास काम्रेस झाल्यानंतर बरेच दिवस एकूयेत . | होते. व त्या वेळा पुण्यांतीळ लोकच भांडखोर हणून असे झाले, असे | ____ कैदाचित्‌ किथेकांना वाटळें असेल, परंतु आता तो. समज कोणाच्या “४ __ _ मनांत अजून रिकला असेल किंवा नाही च्याबद्दळ शंकाच झाहे. ____ पुण्यांतील कांम्रेसनंतर आजपर्यत सात आठ ठिकाणी कांप्रेसच्या सभा

शळ्त १

झाल्या. त्य़ा त्या ठकाणची भंतःस्थिति पाहिडी असता तेथेही री. गुण्यासारखाच हकीकत दिस; ठिक

शै

क्क

” इतकाच कायतो फरक. काँग्रेसचा निरुंषयोणीपणा पूर्णपणे म... नांत बेंबळेळा असल्यामुळे ती पुण्यांत याबी, अश्शी पुण्यांतीळ फारशी ७ कोणाची इच्छा नाहींच; परंतु फक्त भांडणांचा

कांग्रेस पुण्याला मिळूं नये, या गोष्टळा तकींच कारणें ती इतर डि

_ परंतु आता. अंतस्थ भांडणाच्या -. इखोर ठिकाणांना द्यावयाची नाहीं

. यास हळु हळु काँग्रेस बेद करण्याचाच प्रसंग _ नैदान मद्रासला तरी फिरून काये

झुमझण्म अप्यार यांचा काँग्रे! हे, हें कांम्रेसचे रिपोट॑ ज्यांना

ना सहज समजणार आहे. तरीपण त्यांच्यासारंर भाडणाळा. प्रवरत्त झाळे हा मोठ्या

इृष्टो मडासेला पक्षमद भाणि मतमे

, 1110400 १... ह ; प त ल क क वा ह कावा त पळ ववी 00:11 ५ 026 0 तक ही 0123013000 अर्चा त का 0200011113 आड वक ह ली वक,

( १०१ )

विक कामें करण्याचादेखीळ 'अळीकडे आतिशय मारामार पडं लागली र हे. सग कांप्रेसचें खरें काम करण्याविषयी किती. पंचाईत असेळ

_ हें तर सांगावयाराच नको. काँग्रेसला हंडी वळण लावून देणारा. _ असा कणी पुढारी नाहीं, ह्यम साहेब हे पूची एकदां काँम्रेथचे संकेटरी होते. त्यांनी जे वळण लावून दिडें अ हे, ते ही कांग्रेस आज

___ अठरा वर्षे गिरवीत बसली आहे. आज. अठरा वगीब्य असनुभवाने

णिला गटे निरुपयोगी झाल्या लाहेत आणि कोणेला. गोषीमध्ये डर

_ डुधारणा केली पाहिजे, ह्यांचा वचार करून त्याप्रमाणे फेरफार करण्या ळा समर्थ असा एकही पुढारी आज काँग्रेसमध्ये नाहीं. ह्यूमसाहेबांनॉ ____ बनवून दिलेल्या नाटकांचा प्रयोग द्रवर्षी द्सिंबर माहैन्यात बरोबर ___ रोतौीरनें वळवून दिला जाता, याच्यापदाकडे कंम्रेसम धील वक्‍तत्ववान __ नटांची मजळ कथोही गेली नाह, व हूोंच्यापेक्षां निराळ्या रीतीनें

उडार| पुड आल्यावाचून तशी स्थिति घडूनही येणे शक्‍य नाहो.) इलाह ह्यूम साहेबांच्या पाठामारगे चांग) पुढारा आपल्याला काणी 1)

माहॉत अभे नाहा परंतु इतर बाजूंनी होणारी दव्यमरात्ति तोहून देऊ-

न बुडीत धद्यामध्यें पुढाकार घेण्याची कोणाचादी इच्छा नाही, प्रासिद्ध

__ कैसभक्त आणि कांग्रसच्या स्टॉडिंग कौन्पिळपेका एक, मद्रासचे ____ आशेद्ध आनंदाचाठू, यांनी या राष्टःय सभेच्या दुःस्थितिबद्दळ नुक- ______ ताच एक लेख प्रसिद्ध केला आहे त्यांत हृछों काँग्रेसला पुढारी ___ नाही, होच रड गाइलेली आहे. ह्यमसाहेब हे जनरल सेकेटरी अस - ____ ताना सर्व हिंदुस्थानाकरितां हाणून लांच्या हाताखाला कोणीतरी ___ जेइिंट जनरल सेकेटरी द्यावा झणजे तो ल्या साहेबांच्या हाताखाली __ तयार होऊन पढें चांगळा पुढारी बनेल, अशी एक कल्पना | -__. सुमारें १०५१ वर्षीच्या पूवी निघाडी होती. त्या. वेळची . _ एक हकीकत मि - सानदाचाळू यांनी दिलेली आहे, तौ त्र -_.. विशेष लक्षांत ठवण्यासारखी आहे. त्या वेळी ती जागा से, भानंदा -_ चाळू यांना देण्यांव आली. हे जाईट ज०. खंकेटरीच काम आपल्या __ हातून व्हावयाचे नाहो, असें मि> अ नदाचाळू यांना वाटत होते व. __. ह्मणून ते ती जागा पत्करण्याला काकू करीत होते, त्या वेळो पाटी,

८ १०२)

भागून झालळे न्यायमूते महददिव ग्रोधेंद रानडे हे मि. आनेदा चाळू यांना आश्वासन देऊत असं हणाले कॉ मा. एकदोन वर्षं मध्ये . पेन्शन घेऊन रिकामा होता, तेथपर्यंत तुह्यी हे कास कसेतरी चा... छव', नंतर मो सगळ्या हिंदुस्थानाकरितां जॉइंट जनरल सेकेटरीच व्हाम आपल्याकडे घेते,व मग मी आपला सर्व वेळ त्याच कामामध्ये

खच करीन. मे. आनंदाचाळे हे झणतात कॉ, न्यायमूर्तीनो भापणास आमवचन दिले होते. परतु तें वचन त्यांच्या कडून झितपत शेव टस सढ हृ आपल्याला सगळ्यांना माहितच आहे. न्य य युत रानड्यांसारखे यृहस्थदखाल हायकोटाताल जज्जाच्या पंगाराच्य नात धुतून स्वदेशद्दित साधण्याच्या हेतूनें केळेला ।नेत्र्‍य भाणि दळले आश्वासन विसरून जातात, इतकी जेथे घनले छुपता भरली स्याहे तेथील देशांतील लोकांना चांगले पुढारी मिळत नाहींत भाणि रं “..- छरेथ सरकारला मात चांगले नोकर मिळतात ह्य बहृुदध कोणाला आ. .____ सये वाटण्याचे कारण नाही. मेल्या ह्य्ीला पायली भर दूध होतें .._._. उअल्लें सांगण्याचा सर्वत्रच रिवाज अ हे. व तसेच न्यायमूर्तींच्या

:_. सूंबंधानेही होणें अगदीं इष्ट आहे. असे अस तांना. हयांच्या ह्या ___ स्वनलोभीपणाच्या गोष्टा एकेक बाहेर काढणे बिलकुल उचित नाहो.

साशा दष्टोवं पाहिळं असतां मि» आनं दचालू यांनी ही जी हकीकत स्ाायतलो ती अगदी गेर आहे असें ह्य

> रिता होत आहे! तर ते मोठे देशाभेमानी होते आणि स्वदेशकल्याण .. करण्यासाठी धस सोसण्याला त्यांची कधीही |

£ १५१२३ )

करितां वर्गणी मागण्यासाठा पुढें पसरलेला याचक दात मागें वळला 1 _ नाह, इतक्यातच मद्रासच्या काँपऱ्यांतून मिर आनदाचाळूसारख्या ः क |. | | समदकनीय एहृस्थांकडून न्यायमू्तीचे असले गुणानुवाद्‌ बाहेर पडले. 1. तर स्मारकाची इमारत कशी उभारणार ? मुंबई इलाख्यामध्ये न्या>4. १ त मूर्ति लवकरच पेनशन घेऊन संतर' मग काय काय अदभुत चमत्कार प | ” घडवून आणणार आहेत य च्याबद्दह अनेक थापा मररण्यांत येत. ॥ असत. परतु मद्राससारख्या दूरच्या इलख्यांताल आणि मि> आ री "रानादसारल्या थार गरहस्थांजवळसुद्धां पेनशन घेतल्यावर असें | _ करावयाचें आहे, आणि तसें करावयाचें आहे अश्या थापा मारण्यांत 1 __ आल्या होत्या, हा गोष्ट कळून झाल्यानंतर कोणाळाही आद्य ी. ' वाटल्यावाचून राहणार नाहीं. असल्या महर्षीची स्मारक खुद्याल 1

___ दवात. कारण, त्या स्मारकांच्या निमित्ताने एखादा टाऊनहाळ _ झाला तर तो*तरी निदान दगडाचा बनविलेला असूनही खात्रीने “१ लाकाहताच्या जास्त उपयोगी पडेल. परंतु स्मारकाची खटपट

करणारांना आपल्या स्मरणीय मदर्षीसंबंधींच्या असल्या गोष्टी नित

__ क्या बाहेर न येतील तितक्‍या त्या न यऊ दृण्याविषयो जास्त

खटपट केळी पाहिजे, नाहीतर त्यांचे थयत्न व्यथ होणार आहत... पुढारी होऊं पाहणाऱ्या लोकांची ज्या देशामध्ये अशा प्रकारची य

स्थिति आहे, तेथें कांग्रेसळा १९ वर्षे झालीं तरी [तैजवर एकदेखीळ फळ आल नाहीं व तें झाड दिवसेंदिवस वठत चालले आहे, ह्यांत , मोठेसें आश्चर्य तें काय ? कांग्रेसळा पुढारी [मिळत नाद्दोंत, हणून

ओरड ! पण हायकोटीला नेटिव जज मिळत नाह्दीत, किंवा श्रामंत

पक्षकारांना नेटिव बेरेल्टर मिळत नाहींत, असें कधी झाळें आहे...

काय £ यांतीळ इंगित काय आहे, हें. कोणाच्याही लक्षांत येईळ. देशद्दिताच्या गोष्टा बोलणें आणि सरकारी चाकरी करणे, असा. भापयंत आपल्यांतील श्रेष्ठ लोकांचा वतैनकम चाळला लाहे, व.

असल्या वतंनक्रमाबद्दल जथे स्मारकाचा मिळत आहे, तेथे.

ठोकांनी द्रमह्या चार पांच हजार रुपयांवर, सरकारच्या मर्जीवर, पदव्यांवर, कौश्सिल्मध' ल जागांवर आणि लेव्हीच्य! आमंत्रणांवर

व्य ९६१०४) .

याणी सोडण्याला काय ह्मणन तयार व्हावें ? सरक,रनें ज्याचा मार गन. केळा त्यांचेच लोकांनो देव्हारे माजवावयाथे भाणि

त. पह्वावयाचें, अश्या मकारचे, जेथोळ लोकांची बक्षास देण्याची रोत आहे, तेथील

व £ अशा युहामाीरांला चरा वलेल्या होकांमध्ये सरकारी नोकरच उत्तम पैदा व्हावयाचे

- दुसरी फळें कशो येणार ? ज्या र हे देव हाणून मानले

-_. स्वतंत्र आणि केवळ स्वदेशह्वित पाहणारे होकनायक व. स(क!री नोकरीत राहून देशाईताची कामें करि द्वोंत. असें नाही, सरकारची मर्जी संतु राखल्यनेंच आपला अति मर्जी मोडून चालण्याचा काळ नाही, सळी जीं कित्येक शहाणपणाचा हणून तत्त्वे भापल्य'मध्ये अडी: कडे प्रचारांत आली आहेत तः आपल्या मनावर अत्यद्दी अबाधित. रीतीनें ठसविठी जात असतां आपल्यांत खरे लोकनायक गिमीण _ होत नाहांत, आणि कोणाच्या अंगामध्ये त्या लोकनायकत्वाच्या .... जागेला लागणारे काही उण अघळ तरी त्यांच्यानें मोठ्या » पगाराची -_ एख.दो सरकारी जागा आढी तर ती स्रोडवत नाही, या

स वहावे, अशी आपण कायं हणून आशा क

त, र

ने ह्या तत्त्वांचा खरा अथर का्‌य पाहिजे. हॉ. टत्त्व कोणी शोधून प्रचलित करणारांचा हेवु

२ धुधड आंहे. असलीं स्वदेवांहित- विघातक तत्त्वं अमलांत आणून या लोकांनीं कदाचित. आपले हित. साधून घेतळें अ्षेल व सरकारवही ब(च हित साधण्याला ते कार... 'णीभूत झाले असतीळ; परंतु त्यांनी स्वदेशाचें मात्र ह्या तत्त्वार्ता

_ अत्यंत नुकसान करून ठेविलें आहे. स्वतः लांच्या हातून तर कांही झाले नाहीच, पण पुढील पिढीच्या हातूनही वशेष कांदी हिऊ नये, अशी लया सदग्रहस्थांनीं आपल्या तत्त्वांच्या द्वारानें तजवीज ._

करून ठेविली आहे, त्यांनी प्रचाड्ित केलेल्या खोट्या तत्त्वार्ची पाळे.

__ सुळे ढोकांच्या मनांतून पूर्णपणें खणली गेल्यावांचून नर्वांन तऱ्हेचे

_ होक आणि लोकनायक 'पेदा होण्याची आश्या नाहीं, वरील तत्त्वांचा _ लोकांच्या मनावर जोपर्यंत 'अंमळू आहे, तोपर्यत सरकारनें पसंत करून दिळेलोंच माणसें लोकांनीं आपले पुढारी ह्मणून मानून घेतले

__ पाहिजे, हा इंग्रजांच्या रुपयांचा होभ फार दुर्धर आहे. यांनो भारून

दिषला रुपया ज्याच्या हातांत पडला, त्यांचा हात. खऱ्या स्वदेश . हिताच्या कामी मोडलाच झणून समजावें. अशा प्रकारचे रुपये __ ज्यांच्या पोटांत रिरळ ते लोकांचे पुढारी काय होणार? आणि __ त्यांच्यापासून काँग्रेससारख्या संस्थांचे (देत काय होणार? वास्तविक

_. कांग्रेसस रख्या ज्या संस्था युरोपेयनांनींच आह्यांहा काहून दिल्या _ आहेत.ला आमच्या खऱ्या फायद्याच्या आहेत किंवा नाहीत, याब.

._ ळी शंका उत्पन्न होणें स्वाभाविक आहे. साहेबांपैकीच कांही साहेब

___ आमच्या बाजूला मिळून आपल्या देशबांधवाधेरुद्ध तुमचा उत्कर्ष टा, _. करण्याविषयी भाझी. प्रयत् करांत आहों, असें दाखवितात. हें कर्वे, व द्वीच शंका प्रथमतः उत्पन्न होते. साहेब हणजे कांही हिंदुस्थानांतीह

र्‍ फितुरी आणि स्वदेशद्रोद्दी ळोकांप्रमाणें नव्हेत, कॉ. ज्यायोगानें ह

* जपल्या दानाववावरंद्ध आहझांला मदत करण्याडा त त्यार होतील, द __.... अशी शंका उत्पन्न झालो ह्मणजे मगर ही कांग्रेसची संस्था आमच्या ी. पक न द्ातांत कां देण्यांत आली असावी, या प्रश्नाचा विचार करण्याकडे वी :____ मनाची प्रवृत्त होते. व त्या प्रश्नाचे उत्तर शोधुन काढण्याकरिता

____.. ह्या वेळच्या परिस्थितीकडे थोडेसें वळणें जरूर आहे. काँग्रे ही.

क्त शतकरी ळोकच होते. परतु दुसर्‌ क्षित लोकद्दी सामीळ आहेत हाती, असे सरकारने दुसःया ठिकाणी बदल्या त्यांवरून स्पष्ट दिसत आहे तर उघड उघडच बिथरलेले खरा असेल तर सरकारनें सुशेाक्षितपणाने लोकही बेडे करण्याच्या खटपटोस लागले होते “करी लोक आणि सुशिक्षित लोक हेच काय घे झाले तरी मुख्य भाषारभूत अश्ले दोन वर्ग होत

( १०६») सन. इंदुस्थानाकारेतां खरी परतु मथमतः करण्यांत आढी. ती काँ! सुबईमध्येंच मोठे माठे ठोक होते आणि कलकत्ता, मद्रास वगरे शहरे ओसाह पडलो होतीं असें मुळींच नाहीं मग सुंबई इळाल्यावरच एवढी मेहेरबानो कां? ह्या प्रश्नाचे उत्तर पुषश्शढाखा आणि इतर इलाखे ह्यांच्यामध्ये जे अतर होते लामध्ये आहे. कांग्रेसची चळवळ ज्या तेळीं त पहिल्याने सुरू झाळी यांच्या भा्धी सुंबई इलाल्यामध्ये काय गो घडून येत होत्या १

ती. मुंबईमध्येंच सुरू

मुलखांत वासुदेव बळवेताच्या बंडाचा फेला

वे झाला. पहिल्यामध्ये

या वेळी महाराष्ट्रातीळ शेतकरी ह्लोक होते; व सरकारला आठला संशय नामदे करून उेवलेठे असं दिसतें. शेत.

कोणत्याही देशांत

त्यांचीच जर अद्ची | झालेली असलेल तर त्यांच्या मानेवर बसवलेले राज्य ढ सळून

ण्याला किती अवकाश आहे £ ही. स्थिति धरत सरकारने ओळ:

ली: आणि आपल्या स्थैर्याकरितां उपाय थे जिण्याळा सुरवात केली

यतकऱ्यांच्या घरांतीळ संपते कोणा बविल्ी री . कोणी य| भश्नांचीं बरोबर उत्तरे काय

व

( १०५७)

होते. तरी पण अखेरीस त्यांच्याच बापड्यांच्या कपाळीं सूळ आहा! सावकार लोकांना शेतकऱ्यांला बुडविळे, असा जिकडे तिकडे गव*

गवा करून देऊन सावकारांच्या कचाटोतून शेतकऱ्यांना सोडवि.

- प्याकारेता ह्मणून दाक्षिण महाराष्ट्रांमध्यें “ अम्निकल्वारेस्ड रिलीफ

आक्ट? या नांवाचा एक कायदा काढळा, अश्या रोतीनें आपला दोष.

_ स्रावकाराच माथ्यावर घालून सरकार दयाळु, ममताळु, कनवाळु,

&ृपाळु आणि भाय.ळु बनलें! शेतकऱ्यांच्या खांद्यावर सावकार बसळेळे, आणि सावकारांच्या खांद्यावर सरकार बसळेले,अशासमाज- रचनेच्या चित्लाची कल्पना आपल्या डोळ्यांपुढे आणा! अद्या

_ स्थितीत माझ्यावर अतिशय भार पडून मी मरतो, अशी ओरढ खालचा शेतकरी करतो, तेव्हां त्याला सरकार सांगते कॉ, बाबा

तृ हणतोस तं अगदी खरं आहे. तुझी कंबर अगदी मोडून गेढी

__ असेल यांत शंका नाहीं. तुझ्या खांद्यावर हा केवढा लट सावकार * .बसला आहे पहा. त्याच्या वजनाखालीं तू आगदी चुरून गेला अस.

' शीळ. मढा तुझी फार दया येते! आतां तुझ्यावर पडणारें ओझे कमी करण्याकरतां ह्या सावकाराच्या आंगावर उंची वस्रे, सोने, रते मोती वंथेरे कांही जड वस्तु आहेत, त्या मी त्यांच्या आंगावरून

' काढून, हे शेतकऱ्या, तुझें झोझें थोडेसें तरी हलके व्हावें येवल्या- _ खातर मी आपल्या आंगावर घाळून घेतों, असें ह्मणण्यासारखेंच __ वरील कृत्य होते. सरक,र सावकाराच्या खांद्यावर जसळें आहे हणून __ दोतकर्‍्याला सावकाराचे ओक्षें दुप्पट वारतें ह्या गोष्टीकडे स्वाभा- ._

_ विकपणें वळणारें लक्ष भलतीकडेच वळवून शेतकऱ्यांचे ओझें कमी.

_ करण्यासाठीं सावकाराच्या आंगावरचें सोनें आपल्या आंगावर घालून __. घेणें याच्यासारखी खुबीदार युक्ति दुसऱ्या केठें क्रचितचच आढळेळ को ती _* तरी पण हिंदुस्थानांतील अडाणी लोकांना चकवावयाला आणखी * _ _. काय पाहिजे £ अंग्रिकल्चरिस्ट रिलीफ. अक्टने व दुसर्‍या कांही.

__ किरकोळ उपायाने सवेत्र शांतता झाली आणि शिवाय सरकार.

.. ममताळु हणून चोहोकडे द्वाही फिरली ! अद्या रीतीने शेतकरी ळोक |

__ कसेबसे थंडावले, परतु त्या वेळच्या सुशिक्षि&. लोकांची महत्वार्काक्षा

९ १०८ )

मात्र तेवढ्यानें थंडावळी नादा. दोतकरी लोकांच्या अवनतीरबी. खरी कारणें काय भाहेत आणि ह्या कारणांचे नेरसन झाल्यावांचून

न्यायमूर्ते रानडे हवे प्रथमपासूनच सुशिक्षित लोकांचे पुढारी होते... .. चै त त्यांच स्थान त्यांनी या वेळीही आपणाकडेसत्र कायम ठेविले.

पर्यवसान वासुदेव बळवंतच्या बंडामध्यें झालें असावं असे सरक.

__च्या बंडाच्या रूपाने दाक्षिण महाराष्ट्रामध्ये जी असंतोषाची ज्वाळा __ सवांना माहितच आहेत सरकारसारख्या प्रभजनाला असली लद्वानणी

साशिक्षित लोक आपल्या राजकीय परिस्थितबिरळ असतुष्ठ होत. . . चालले आहेत द्वा गोष्ट सरकारने पक्की लक्षांत घेतली. त्या वेळी र ज्या हातानी पोलादाची शस्र उचलली होता, ते हात ते हून टाका __ प्याला फारसे कठीण नव्हते. पण त्या वेळीं ज्या मनानी असतो _, पार्ची हाले उचळळीं होतो त्यांचा डच्छद करणें फार कठीण होतें .. _. कारण असली मनें त्या वेळी ५ु्कळ असून ता पुष्कळ ठिकाणीं पस

सोडण्यांत झाले - त्याचप्रमाणे सुशिक्षिततत्वामुळें ___ झालेल्या लोकांचें पुढारी आणि त्या पुढाऱ्यांचे

शी दिरुद्ध जाईळ अशें नाही. ह्यूम साहेबाचे

_ जपल्या दुशांताळ शेतकरी लोकांची स्थिति काँ सुधारावयाची नाहीं. | इत्यादि गोष्टी खशिक्षित लोकांना त्या वेळो समज होत्या. के, |

हात, त्या बेळच्या त्या सुशिक्षित मडळीमध्यें तत्काळीन परिस्थिती.

या ह्वातून त्या वेळो घडलेल्या कृतीवरून दिसतें. वासुदेव जळत. पेट घेत होती ती फुंकर घाळून सरकारनें कशी विज्ञविली वगेरे गोशी |

ज्यात मालवून टाकणें फारसे अवघड होतें असें नाहो. तरी पण हे

_ रॅढॉ होती. त्यांचा उपशम करणें जरूर होतें. हणून वासुदेव बळ... _ वृत आणि त्यांचे अनुयायी यांचा पकडण्याकरतां जसे क्रांही साहेब

ह्यांचा. बिथरलेलो सने पकडण्याकारेतांही कित्येक साहेब ' आले, अशी कोणी कल्पना केळी तर ती इंग्लिश्षांच्या | |

९ )

त्वांत आढी, हिंदुस्थानांतील सुशिक्षित सुळे आपल्याठा खरोखरीच

घोडा पाहिजे, हाणून मनांत हृद्ठ घरून बसलो होत. इतक्यांत एक

घूते दाई पुढें सरसावळी. तिनें चिंध्या, काटक्या, शेण वगेरे 'जिन- ४»... सांचा एक घांडा बनवून लया मुलांपुढं आगिला, आणि “बाळांनो, रं _ नका, हा घ्या मी तुहाला. घोडा आणिला आहे, ” अद्यी लांची सभ

_. जूत घालून लांच्या. हातांत तिन तो. शेणाचा घोडा दिला, आणि तेव्हांपासून आपल्याला कांग्रेस मिळाली, ब त्यामुळे खऱ्या घोड्याचे

- स्वरूप मनांतून नाहींसें होऊन हिंदुस्थानांतील साशीाक्षित मुले ह्याच

्

_ शेणाच्या चित्राबरोबर आज अठरा वर्षं खळत आहेत, व आजखाह कित्येक वर्ष अशाच खेळत राहूताल, अत्री आशा आहे.भसो. सु

क्षित ढोकांच्या मनामध्ये जो असंतोष. उत्पन्न झाला दोता आणि त्यांच्या मनाला जं वांकड्या वाटेचे वळण लागत होतें, त्या सगळ्याचे परिमार्जन द्दोऊन आजकाल सव सुशिक्षित लोक ब्रिटिश मायेच्या ळ्यांत सांपडन पाण्यावर काउ्य. मारीत बसशभ्याचे विरुपयागी णि निरुपद्रवी काम करण्यामध्ये पूर्णपणे व्यमप्न झालेळे आहेत हो

मोठ्या आनंदाची गोष्ट आहे. अवलें हें शेगाच्या बनविलेल्या घोड्याचे

___. खेळण हिंदुस्थानांत ल सुशिक्षित मुलांच्या हाती ह्यम साहेबांनी

_ दिलें नसतें तर केवढे अनर्थ गुदरले अपतते याचो कल्पनाही करणे.

_ शक्‍य नाही. सव हिंदुस्थानांतील सुशिक्षित लोकांच्या असंतोषाची

___ ज्वाळा तेव्हांपासून आज अठरा वुषापर्यत अव्याहत रीतंनेंवद्ू दिली.

-___ असती तर तिचा फेळाव कोठपय्रत झाला असता, पिनें काय काय

___ मसले असते अणि तिनं कशाकशाची रक्षा करून टाकडी असती,

___ यांची कल्पना तरी कोणाला आहे काय? सवे हिंदुस्थाठांतील ससज *“_ दार लोकांची संपत्ति, विद्या, उत्सुकता आणि महत्वाकांक्षा यांचा

प्रवंड आघ समा? वीस बादीस वषापूर्या जकडे वाहत होता तिक.

डेच तो तेव्हांपासून भाजपयंत एकसारखा वाहूं दिळा. असता तर.

त्याचें आपल्या जारानें काय काय वाहून नें असते, आणि काय काय बुडवून टाकलें असतें, याची कल्पना कोण कह. शवाणांर आहे १.

___ परंतु आपल्या सुदेवानें आज हे सगळे अनर्थ टळून आपण झालतिक

त...)

/ ११७ ॥ |

सुखाचा आस्वाद घेत आहोंत याबद्दळ भापण परमेश्वराचे आभार भामले पाहिजेत. आणि ज्यांच्या शहाणपणाने भापल्यावरचा हा. अघोर प्रसंग टळळा त्यांच्या दूरदृष्टीपणाची आणि कारस्थ.न. केःशल्य,ची आपण सदोदित तारीफच करोत राहिले पाहिजे .. अशा रीतीनें व अश्या हेतुसाठीं जी कांग्रेस बहुधा अस्तित्वांत आढी असावी, ती. मरगळत चालली तर त्यांत कांहो मोठेले आ- डो र्य नाहीं. आपल्याला वाटतें कीं आपल्याळा हा जो घोडा दिलेला .. ह. आहे, यावर बसून आपण कांही तरी प्रयाते करावी. परंतु ती व्हावी. . _ केशी £ आपल्याजवळ हलो जा. शेणाचा घोडा झाहे, तो आप. ा 'ल्याहा एक खेळणे म्हणून दिळेळा आहे, आपण त्या वेळच्या सर्‌ ा. 1 मलुतीप्रमाणें प्रगतीची जी खटपट करीत होतो, [तैजपासून परावृत्त होऊन ह्या शेणाच्या घोड्याच्या भोवती भोंबती फिरून आपण आपला काळक्षेप कर वा याचसाठी आपल्याला तो. दिडेला आहे. आपल्या मगतीसाठी तो दिलेला नव्हे. अशा स्थितींत प्रगाति होणें नाही. व ता. झाळी नाहीं ह्मणून त्याबद्दल खेदही मानण्याचे कांही कारण नाहो ज्यांनी खराखर अभ्यास करण्याचे कष्ट केठे नाहींत त्यांबी. परीद 1 भोस होत नाही हाणून दुःख तरी काय हणून मानावे १

( १११ )

_ दरवाजे युरोपियन लोकांना खुळे करून दिल्यापासून पुष्कळ युसेपि

_ यन लोक ज्याप्रमाणें अमेरिकेंताह इतर ठिकाणी राहिले होते त्या. - पमाण फ्रेंच लोक सेंट दोंमिनगा येथें वसाहत करूत राहिले होते. “जी युरोपियन लोक एखाद्या ठिकाणीं तळ देऊन राहिले हणजे त्यांचा क

कावा कसा असतो, हे कोणाला सांगावय़ाला. पाहिजे असें नाही. ' आपण हृल्लोंच्या सिलोन किंवा आसामाकडे पाहिजे हणजे लया.

__ मेळच्या फरंच ळढाकांनीं सेंट डॉमिनगा येथोल. निग्नी लोकांची काय शिया

_ देशा करून टाकिली होता, याची आपल्याला थोडीशी तरी कल्पना

क. _ येईळ, तेथील निम्न लोकांना फ्रेंच. लोकांनी पूणपणे आपळ् गुलाम ॥

_ बनवून ठेविलें होतें. त्यांच्यापासून ते हवे तसे श्रम घेत असत.

____ आागि त्यांच्या श्रसावर पैसे मिळवून ते श्रौमंत होत असत. इतर

___ बाजारच्या जिनसांप्रमाणे त्या निग्रो लोकांचा गुलाम हणून नेहमी _____ अयविक्रय होत असे, फ्रेंच ढोकांचे राजकीय, धार्गक, वौरे जे __ कह कायदे होते त्यांचा फायदा ह्या निग्नो लोकांना कथोही देण्यांत

येत नसे, किंवा त्यांना आपल्यापाशी कोणत्य हदी. प्रकारचा खासरी . मिळकत बाळगण्याचा हृक्क नसे. त्यांना फरेच लोक निवळ पशूप्रमार्णे

__ वागवीत असत, जर कोण निग्रो गुलामाने यदाकडा'चेत ल्मकेळेंच |

___.__. सर त्याची बायको आणि मुळें यांच्यावर त्याचे धनी जे फ्रेंच लोक

त्यांची सत्ता अवत. आणि त्या नवरा बायको आणि सुळांना विक. _ ण्याची वेळ आढी तर ती निरनिराळ्या ठिकाणी विकी जात अफ्त - आणि लयांचो नेसगिक भेसबंधनें अद्या रीतीनें सुहान तोडून टाफ |

"याचा प्रयत्न करण्यांत येत अर्धे, व असें करण्यांत आपण कांदा

पाप करीत आहों ही कल्पवासुद्धा कधी त्या केव लोकांच्या मताला १

०. रावत चरत, त्या प्रव लोकांची त्या गरमा युळामाबहल अदाच ४३% त

-__*._ कल्पना होता कॉ, हे. आपल्यासारच सनुष्परभाणी नाहीत. मतुष्य

आणि जनावर यांच्या दुरम्यानची हो. कांहींतरी एक त आहे,

_ असं समजून त्याप्रमाणे त्यांना वागविण्यांत थेत असे, पूर्वी औसः

___ मथळे मोठमोठ्या होकांच्या जवळ हुल्टस हाणून ____ स्होक अपत, किंवा दृ इंग्डिश लोकांपार्शी दिंदुस्थानची. पजा

९११२)

_ आहे, त्याचप्रमागें या वेळी फेच लो हांच्या हाताखाळी असळे निग्रो थुदध स किती तर, होते ऱ्या परमेश्वराने डी निर्माण केल्ल्या सनुष्यांना र. _ जश्या वाईट रीती) वागविण्याचा वास्तप्रिक पाहता कोणाही ७ . | , __ जलेपिकार नाही. तरी पण फ्रेंच ळोक ल्या वेळी ह्या नेओ होकांना , :__ ता रीतीने वागवीत होते. आणि फिरून त्या दुष्छृत्यारचे समन त. क करण्यासाठी ते परमार्थाच्या लांब लांब गोष्टीही सांगत असत. आपण व हिंडुस्थानावर राज्य का करीत आहों, याच्याबद्दल इंग्हिश या, ___. ज्याप्रमाणें कारण सांगतात को, इंडियन लोकांच्या सुरक्षितपणासाठी

_ आझाद ही गोष्ट करणें भग डत आहे, आह्मां यांची जबाबदारी व 2 ७० ५ र & 0 ह यी हि. दुसरे ळोक येऊन यांना छळतोीळ ।!.

__ आपल्या अवोबर घेतो नाही तर त. _ हाणून आह्योंच यांच्यावर राज्य करांत आहो; त्याचप्रमाणे त्यावेळवे _ फ्रेंच लोक, आही या निप्नो गुलामाचें जं संरक्षण करीत भाहो, ते.

केंकव-म्होपक!रासाठी, उेरक्षेप बुद्धाने करीत आहो, असेंअह्यान साग्रत असत. स्वार्थावाठी दुष्कृत्ये करून फिरून त्यांना परोपकाराचें .”“”.

।_ समीशु लक

|

नांग द्यावयाचें दवी लबाडी युरोपियन राष्ट्रांना फर दिवसांपासून साध. .. ळे आहे. [दाक्षिण आ'फेकेंतील वसाहतीमध्ये हा इंडियन लोकांना ट ___ जसा कांही मान नाही, ह्यांनी युरोपियन लोक सांगतील तेथें रहावे, रा __ देतांढ तें खावे आणि हुकूम बजावर्ताल तें काम करावें, त्याप्रमाणेच कर __ सेंट डेमिनगो येश्रील निम्नो लोकांची स्थिति. ऑस्ट्रयांताक लोके _ दहे जसे एशियाटिक लोकांना तुच्छ मानितात, तसेंच फेंच. लोक. >. _ भिम्नो लोकांना ल्या वेळो पुच्छ मानीत असत. परंतु त्यांच्यापासून |. _ आपल्या उसाच्या मुळ्यांची लागवड करून घेण्याला मात्र मचे. है. -_ 'ोकांना कांहॉ ह्रकत वाटत. नव्हता, युरोपेयन अलीकडे बहुतेके ।_ __बोबतींत आपणा नेटिवांना ज्या रीतीने वागवतात, त्याच रीतीचे . , अवलंबन निञे| लोकांना बागाविण्यामध्यें झरेच छोकांनी केलळें होतें. 2.

1 वेळचे सेंट डॉंमिनगो म्हणजे हृल्लॉंचे एक हिंदुस्थानचा तीळ भापण आपली हद्वींची स्थिति लक्षांत भाणळी

क॑ निम्नो गुलाम कसे होते, हें आपल्याला

( ११३ ) ७ आ. _ असो. अशा स्थितामध्यें सेंट डॉमिनगोमधीळ निग्नो लोक आपले दिवस कंठीत असतां १७८६ साठी फ़रान्समध्ये एक राज्यक्रांति _ झाली, फच ढोक बाहर जये इतरांवर जुळम कर्रांत होते त्याचम. मारणे फ्रेंच ळोकांवरहदी फ़ान्समध्ये त्यांचे राजे जुळूम करीत होते __ त्या जुलमापासून सुक्त होण्याकरितां फ्रान्समधील तत्त्ववेच्यानी _ नवीन नवीन तत्त्वे शोधून काढिली. शर पुरुषांनी त्या तत्त्वांची अंमळ बत्षावणी कळून दाखविली. सर्वे लोक सारखे आहेत ह्या तत्त्वाचा!

_ कलाव हाळन फान्स देशामध्ये राज्यक्रांति झालो. फव |

__ ळोकांना राजाचे तुरुंग फोडिळे आणि खुद्द राजालाच एका __ राजवाड्यामध्यें कैदी करून ठोवेळें. त्या वेळी. इतर ठिका- 6 __ खच्या रोकांना अशी आशा वारू लांगळी कॉ, आतां. | बृथ्वींच्या पाठीवरीळ छुळमाचा अभळू संपला, आणि आतां ह्यापुढे श शिकडे, तिकडे न्य'य, ब बीति, व घम यांच्या तत्त्वांवर आणि समान इकांच्या धोरणावर सवे जोक एकमेक्राशीं वागणार, परंतु हा आशा इतर ठिकाणच्या ळोकांपेक्षां सेंट झॉमिनगामधीळ निप्नो ळोकांच्या _ मनामध्ये जास्त प्रत्रळ झाडी होती. आपणा हिंदुस्थानांतील लो

___ कांना असं वाढतें काँ, इंग्कछिरा लाक हे प्रतिन्िधिसत्ताक राज्यपद्ध ___._. ब्रीचे आभमानी असल्यामुळें आपल्यालाही तो हक ते देतील, ब. भन _ ' शिक्षणाचे महृत्व त्यांना कळठेळ असल्यामुळें आपल्या इकडेही शि: | क्षणाचा प्रसार ते मोठ्या नेटाने करताल, त्याप्रमाणेंच निग्रो लोकांना

_____. वाटत होतें को, सर्व लोक सारखे अह्देत, हे तक्ष्व जर फ़न्समध्यी ।

_____ एवढ प्राइल्य पावलें आहे, तर आपल्या येथील फ्रेंच ळोकदा त्याव 01 ___ तेत्त्वाचा भंगाकार करून येथीळ गुडामगिरोची पद्धत बंद कारेतीन, ॥ ___ परंतु निग्रो लोकांची ही आज्या सफळ झाडी नाहीं. इंग्लिश लोके ॥ __ इंग्लंडमध्यें समान हक्काविषयीं आणि न्यायाविषयी कितीही बढाया

___ मारीत असले, तरी ते हिंदुस्थानांत आल्यावर ती. उदात्त तत्वे

अर्‍्याच प्रसंगा धु डाळून ठोवेतात, त्याचमरमार्णे या वेळीं फ्रेंच लो>. |

___ कांची स्थाति झालेली होती. फ्रेंच. ढोक फान्समध्ये समान | हकासाठी राजाच्या उरावर बसण्याळा तयार झाले होतेत.

ची

कोक संद इॉमिनशोमभ्रोळ निग्रो

लोक ना. | “. रर्साा तय्रार नव्हते, डामुळे ते रिमा होड -. तिशय तासून गेठे क. ल आ य

र

पळी जशी रजा एक खोटी डण्पना आदे का, आप येथे कांही दाद ळागळी नाही तर आपण विला _ तेथाळ ळोकांपुढे तो3 वाकडी करावं होइ, ल्ाममार्णेब त निग्रो लोकांच्या बेंड भरवून दिळेह व) पष त्यामुळ समध्यें गेल तर आपली कायर

गु! ५ ण्यांची . येतेस जावे आणि णजे आपल हणणे याभ डोवयामध्येंदी कोणी हेच. आपले क्रोयातरी प्रातानिधी > पळू दोश्‍ळ अशा एक येडगळ

कलपन त्यांच्या मंचाने घेतजेळ दता. यावपारणे ऑजिय नांवाचा | एक इसम फान्तमध्ये दाद मागण्याळा गेला. अ पल्या इकड साहेब, __. झोक येऊन रद्ातात आणि कधा केघ| त्यांच वाकड पाऊल पढन

आपल्या इकडील महारणी चांनारणी वगर!

जन्मास वतात, आणि ते पुढे हाफकरट बगेरे नांवा प्रसिद्ध दोताव “_ लसानमाण सर हानि निघामभ्ये पव लाक भाणि प्या नी. यय

पवा. पोटी ळोढे साहेब...

के याय्या का झरीससरबधापासुन युळेटार्‍या नोवाची ए जात उत्पत्न झालेही. , , होती. ते घड साहूबांतदी मोडत नसत आण घड काळ्या गुल्ला. _... . सांमध्यंदी मोडत नसत अस्सल गार ळक ते आपल्याहून कमी व” दजाचे झणून त्यांचा तिरस्कार करीत आणि काळ युदाम तेकम:

छे बाजाचे हणून त्यांना पाण्यांत पहात. अशा स्थतीतते | डोक कधो फेंच लोकांशा मिसळून रहात आणि कधी त्यांनी रिढे हणे लोक[ंमध्य येऊन मिसळत प्रस्तुतच्या

च्याच बाजूडा येऊन मिळाळे होते, ओजे हा एक होता

___. _. त्या वेळा ओजे यानें त्या सभेपुरे असे. बोळून दाख'वेले काँ, मौ . . .

:. ..,निभ्रा जोक आतरय टरक्तास भाळ होते. सवे डोक सारखे आहेत

__ कायदुशोर रातीनें बंडाचे निशाण उभारले. त्यानें आपल्याजवळ

( ११५)

अतिरथी आणि महारथी हे लया संस्थेचे सभासद होते. त्यांची ओजे | वाने फ्रान्समध्ये येऊन गांठ घेतली, फ्रान्समध्ये ल्या वेळी राजाचा मी अमल नसून लोकांनी निवडलेल्या आणि समान दकांची | बजावणी करणाऱ्या सभासदांचा एक सभा होता. तिचा सर्वेफ़ान्ल देशावर निःपक्षपातीपणाचा आणि सवे लोक सारखे आहेतया ॥ _. जैरणावर अमल चालला द्वाता. त्या सभपुढें येऊन ओज याचे. 1)

विनेति केळी को, सर्व लोक सारखे आहेत, आणि सर्वांचे हक सारख | आहत, अस जर तुझी ह्मणतां तर मग तुमची सेंट डॉमिनगो येथील ही द वसाहत आहे, तेथें हे नियम तुह्यीकां हागू करीत नाही? जर 1 समान हक्काचा कायदा हा इंबराच्या घरचा कायदा आहे, तर मग ती सेंड डे(मिनगोमध्येच कां मोडला जावा? अते अनेक प्रश्नत्याने 6. त्या सभपुडं ठेविळे परतु त्यांचा काहीएक उपयोग झाला नाहं

ना! तुमच्यापाशी मागणी मागत आहें,. ती. न्यायाची आहे परंतु आमच्या मागण्याला यश येण्यास जर फक्त ऱ्यायच पुरेसा होत नसू, आणि त्याच्या मदतीला जर हस्तसामध्यांचीदही अपेक्षा असेल तर त्याचाही भासच्यापा्शी तञरा आहे. असें ह्मणून तो सेंट डोम़ि | संगा यथ परत आढा. ह्या बळी फ़ान्सम धील उदात्त तत्त्वांचा सॅट . रु मिनयामध्य फारच विपयतस झाळेजा त्याच्या रशीस पडळा. निओो.. न कवर आतशय जुळू होऊं लागळे होते च ता जळ्माखाबी. १

आणि सवाना स्वतंत्र होण्याचा सारखाच हक्क आहे, असे मेंचवलोकळ १ _ “ह्मणतात, तर निग्रो लोकांनीही स्वतेत्र क्रां होऊं नये, असे प्रश्न ओजे शि आच्या सनामध्ये, उद्भवूं लागले. आणि. त्याप्रमाणें त्याने पूण. |

___ दाना ढोक गोळा केळे, आणि ल्यांचा पुढारी होऊन त्य अ -__. तिथाढ फच झधिकाऱ्यांसगोर आपले हाणणे मांडले फन्समथील ___ राज्यकारभार चालविणाऱ्या सभेने यो तत्त्वे मान्य केलीं आहेत, तींच > _ पह्मा आह्ांठा या. वसाहतीमध्येंद्दी लागू केला. पाहिजेत

:__ हहोत जाऊन दुहून राहिला

(११६)

भाहयांठा स्तंत्र केलें आहे, भसा एक नाहिरनामा काढून ती गोर. ुहयी प्रसिद्ध करा, परंतु तुझी जर या गोष्टीला हरकत क तर माझी भापल्यांतीळ प्रतित बी निवडून काढू आणि तेमच्याशी कढण्याहा तयार होळ, गोरे फच लोक हणतात का द्या काळ्या ! _ निनो गुलामांच्या बरोबरीच्या योग्यसेळा आफग येणे आणि त्यांच्या. _ _ जवळ बसणें हे आहझांळ! कमीपणाचं वाटतें . पर घु आह्यी त्यांना ;' ___ असें विचारतो को, सर्वे होक सारख्या र॒जोचे आहेत ह्या तत्वाचे -__ अतिपादन करून फान्ससधोज भिकारी लोक जेव्हा तेथोल सरदार ___ आणि धमौधिकारी छोकांच्या बरोबरीला जाऊन व्तू लागडे त्या... _ वेळी त्या सरदारांना आणि थमोधिकाऱ्यांना काय वाटले असेळ, याचा यानी कांहीं विचार केळा होता काय जर सवे लोक सार. ख्याच दूजोचे आहेत, हे तरव मान्य फेरावयाचे आहे, तर मय... काळे गुळाम कमी दर्जाचे आणि त्यांचे गोरे धनी भरेप्ठ दर्जाचे हा. र. भेद कोढून आहा ? अशा रीतीनें ओजे याने आपले झणणें तेथाळ * । अधिकार्‍्यांपुढे मांडळे परु अधिकार्‍यांनी त्या जमलेल्या लोकांना राकदून ढावण्याकरिता आपळे कांदा शिपाई पाठविळे, त्यांचा -__ आजे यानें पराभव केडा तेव्हां फेकून जास्त लोक पाठविण्यांत ७ ____. आले. त्या वेळी ओजे भाणि त्यांच्यापक्षाकडील सवे ळोक निरुपाय ' होऊन पळून ग्रेळे आणि ओज द| त्याच बेटांतौळ स्पौनिह्य ळोकांच्या व | “पाडा पकडून इेणाराला बक्षीस" ळाकः | __... ण्यांत आलें, सवे होक सारख्याच दजाचे भाहेत हे. तत्त्व फाम्स” र __. मध्यें सर्वमान्य झालें होतें परंतु तें तत्त्व आझांा लागू करा, असें त. याने झरल्याबराबर तो मात्र गुन्हेगार झाला । त्यावेळी माह...“ जे हुकमत चालवीत होते त्यांना भविकार कोणी दिलय... होता ! बड कळनच त्यांनी तो आधेकार आपल्यालाच मिळवुन घे- र. छा होता. परंतु त्याच रीतीने ओज हा कर लागत्याबरोबर र्ती अपराधी ठरळा, ही युरोपियन लोकांची समान हक्कांची ््य्व ची कशी मजा भाहे पहा | स्पॉनिह लोकांनी ओोजे |

( १ ९५ व

ज्यानें काळे निय्नो लोक फ्रेंच गोऱ्या लोकांविरुद्ध उठवि्छे आहेत तो. ॥ उद्या स्निअड गोऱ्या लोकांविरुद्ध त्यांनां उठाविणार नाहीं कश[्‌- . पेरून ६ असल्या मलुष्यापासून फ्रेंच काह्न आगि स्पॅनिअडे काय,

सगळ्याच गोऱ्या लोकांना सारखेच भय आहे. यासाठी. त्याला

छुक्ती आमच्या स्वाधीन करा, असा युक्तिवाद सांगितल्यामुळे स्पॅनिश लोकांनीं ओजेला फ्रेंचांच्या हवाहा केळ, नतर त्याची चोकशी दोन जी महिनेपर्यंत चाळडी होती. सेंट डॉमिनगोमधील गोरे लोक अगदो.._ ग __ उतावीळ झाले होते व आपल्या बरोबरीचे हक्क मागणाऱ्या ह्या

हाम मयुष्याचे ढोके केव्हां एकदा उडविठे जाईल असें त्यांना

__ होऊन गेलें होते. अखेरांस चोकशो होऊन निकाल झाळा. अस- . _. ह्या खटल्यांतून काय निकाल व्हावयाचा हव सांगितल्याशिवायच

केळण्यासारख अघेतें. ज्या कृत्याबद्दल फ्रान्समध्ये डफाएटि, मिरंबो

६ मट दशभक्त हणून त्यांची दिगंत कोते झाली, त्याच कृत्या नेईल सट डसिनगोमध्यें ओजला देहांतशासनाची शिक्षा मिळावी असा ह्या जगांतील न्यायाचा चमत्कार आहे! ओज तुरंगांत अस-

__ घाना त्याच्या शजूंनो त्याला आदिशय छळले. व त्यानें आपल्या -_ साथीदारांचो नांबें सांगावी ह्मणून त्याचे फार हाळ करण्यांत आले; _ त्या वेळा त्यानें पुढें लिहिल्याप्रमाणे उत्तर दिळे तुमची आशा व्यये ___ आहे. अशा रीतीनें माक्षे हाळ केठे अप्नतां मी आपल्या साथीदा. | ___. रांची नांवे तुत्ांला सांगेन ह आशा तुझी सोडून द्या. मी एकही 1 ___ साथादाराचे नांव सागण,र नाहीं. मी कोणाचें ह्मणून नांव सांगू£2 | __ माझ्या पक्षाचे साथोदार जिकडे तिकडे पसरलेले आहेत. मनुष्य | _ औण्यांचा छळ करणारे अस जे जुल्मी अधिकारी त्यांच्या जुलमाचा _ ट्रैष करणारे लोक जेथ जेथ आहेत तेथे तेथे माझे साथीदार आहे ' तेच. यानंतर तो दुसरें कांही एक बोलला नाही. फक्त त्यानें पुढीळ . - उद्गार काढले. ते हे कॉ, सवे. लोक सारख्या दजाचे आहेत, आणि ___ सत्थेकाळा स्वतंत्र होण्याचा हक आहे. अखेरीस ताला ए.. _ _ खाद्या बदमाष गुन्हेगाराप्रमाणें. मरणाची शिक्षा देण्याचे 9 _ कायस ठरलें. त्या वेळी तो हणाला माक्षं सवे देशबां.. | 1

(१५१८)

घः स्वतंत्र व्हावे आणि ते सगळे सःरख्या दजोचे व्हावे. ही जी माझ्या अतःकरणांतील इछा ती. शेवटास नेण्याकारेता मी. प्रयत्न करीत असतां तुझी मला गुन्हेगार ठरवून माझी इतर सामा ..... . म्य गुन्हेंगारांमर्ध्ये गणना कळ पहदतां, हे. तुह्यांला टावत नाही __*.__. असा. तुझी मझा जीव घेत आहां तर खुशाल घ्या, परंतु तेव" 1. -__ ह्याने तुझी निर्भय झाळां, असें मात्र समजूं नका. माहे जे रतत. जमिनीवर सांडाळ, त्या रक्तापासूत, माझा सूड उगविणारे ह. पुरुष उत्पन्न झाल्यावांचून कधा रह्ावयाच नाहींत. असे हणून तो. - मरणाला सिद्ध झाळा. त्याला देहांतप्रायश्चितत दिल्याबदलची बातमी फ्रन्क्नमध्ये पोहचल्यानंतर तेथें त्याच्याबद्दल दोन मतें पडली, कोणी ह्मणू लांगळे को, ओजे ह्या गळेकापू होता, आणि त्याबद्दल त्याचा शिरच्छेद झाळा हॅ येग्यच झालें. दुसऱ्या पक्षाचे अस ह्मणे पडलें को, ओजेबद्दल असें मत देणें बरोबर नाहॉ. जर ही :.. आजे अपराधी अश्रेळ तर आपणही सर्व त्याच्यासार्ष अपराधी न “आहों. असें. झटले पाहिजे. जो आपल्या देशबांधवांकारेतां स्वातत्र्य मिळवून देण्याची खटपट करीत होता त्यानेही जात्या कृत्याबद्दल डावर चढड पाहिजे, तर आपण सर्व फेंच लोकांनीही थेंच वढावयाला नको काय £? वू अद्य रीतोरने, फान्समध्ये ओजिबद्दळ दोन भिन्न भित्न मते झाडी. ही, परंतु खुदेवानें सेंट डॉमिनगोमधील त्याच्या देशब परवामडुऑे एकच मत होतें. झोजे हा आपल्या सगळ्या निग्रो तंत्रतेसाडी झटत होता, तो. मोठा देशभक्त होता चिं हित करणारा असा आपला मित्र होता. अर नंगोमधीळ सवे निम्नो लोक!ची निच्या झृत्यूचा सूड - लोक सारख्या द

८.११९ )

___ देत नव्हती. हवी तत्त्व खरा आहेत आणि गोऱ्या लोकांच्या बरोबरीचे - आणि स्वतंत्र होण्याचा हक आपल्याला आहे, अशी त्या लोकांच्या. ._. मनाची खावो होऊन गेली होती. आपळा अमूक एक हक आहे, । अशी एखाद्याच्या मनाची खात्री झाली आणि तो हक्क त्याच्या. |

१ शेत्रकडन त्याला भात झाळा नादा हणजे त्याच्यासारखा भयंकर पडी व |

मनुष्य दुसरा कोणी नाहीं. तो आपल्या हक्कासाठी काय करील |

आणि काय न करील याचा कांहो एक नेम नाहीं. अश्या स्थितीत

-____ शहाण्या माणसानें त्याचा हक्क त्याला द्यावा हाच उत्तम मार्ग होय: -__ परतु फ्रान्स स्वतःच्या स्वतंत्रतेसाठों इतकें उत्सुक झालेलें असूनही . - _____. आपण अंं्गाकारेळेलींच त्वे डॉमिनगतमधील निग्रो ळोकांना ळा. , | ___. वावो, ही बुद्धि फ्रेंच ळोकांन। होईना, फ्रेंचांसारख्या उदार आणि |

उदात्त लोकांना आणि ते स्वतः राज्यक्रांतीच्या लहृरीमध्यें असतांही » आपल्या बरोबरीचे हक आपल्या कालनींतील मूळच्या . लोकांना देण्याची बुद्धि होईना,. तर मग ती इतरांना कोठून होणार ! सारांश सारखे हक्क, स्वतंत्रता, वगेरे गोष्ट ह्या अशा आहेत की, त्या मागून

____. कोणी कोणाला देत नाह. त्या स्वतः:करितां ज्याच्या त्शांमींच स्वक.

-___ पौरसमधीळ कांही होकांनीं जॉ कांह भाषणे केळलॉ. असत

___. ष्टाने पैदा करून घेतल्या पाहिजेत. हे. तत्त्व डोमिनगोमधीळ निग्रो

_____ लोकांना कळलें. ते लोक ज्या दुबळ्या स्थितीमध्ये होते त्या त्थितांत |

____._. सव छोक सारख्या दर्जाचे आहेत आणि सवांना स्वतंत्र होण्याचा ___. .. इक आह, हा तत्त्वे लोकांना कितीही कळळेळीं असलीं, तरी त्यांचा ____. अमल बजावणी करून घेण्याला त्यांच्यापाशी काहो एक साधन १ |

_.. . नसतें. अश्या स्थितींत बंड हेंच त्यांचें साधन असतें. ही गोष्ट लक्षांत त

___ आणून सॅट डॉमिनगोमधील निग्नो लोकांनीं त्यामागीचें अवलंबन कर. |

_ » प्याला सुरवात केढी, त्यांच्या रात्रीच्या गुप्त सभा होऊं लागल्या. ग __. आणि सभांतून भावी बंडाच्या बेताचा अेळाव होऊं हागला. निग्रो,

__.__. गुळाभांचे अबाधित असे काय काय हक्क आहेत, आणिवसाहतवाल्या

__ गोर्‍या लोकांनी यांच्याशी कश्या रीतीनें वागळे पाहिजे याच्याबद्दळही

__ लेल लिर्ळिठे असत ते नित्रो होकांच्या शोपड्यांतून युप्तपणानें प्रस्न. र

( १२० )

केळेजाऊं लागले. सवे ममुष्य सारख्या दजाच आहेत आणि सरव

उपायानं निशग्नो लोकांवेकी प्रत्येकाच्या अंत:करणांमध्ये बिंबून गेली

_ ' छागली, व त्यामुळें लांचा सारासार विचार सुटून जाऊन त्यांनॉ _ बर दिलेल्या रीतःनें ओज याचा निर्दयपणानें खून केला यांची

_ नाहोत. परंतु हो त्यांची कत्पना जुकली. एकादा मजुष्य दहूशती

.. सर्वोना स्वतंत्र द्वोण्याचा सारखाच हक्क आ ही. उदात्त तत्वे

___ पाउल्भरसुद्धा मार्गे हटणार नाहोत. निग्रा लोकांच्या

1.0. ती,

मझुष्यांना स्वंतत्र हप्याचा सारखाच हक आहे, ही फेच तत्त्वे या

नपा काकांचा मन अशा रीतीने बिथरून गेळेलो पाहून तेथील 8 गाऱ्या वसाहतवाल्या लोकांना त्यांचा दिवसे वस जास्त भीति वाट

अशी कल्पना होती की, यांच्या पुढाऱ्याला ठार म रेडे झणेजल्या | योगानें यांना दहशत पपूच हृ. [नमा लाक पुढ कांहीएक करणार | द री

नें वचकेल, परंतु सर्व मनुप्य साएख्य़ा दजोचे आहेत. आणि.

दहशतीने वचकण्यासारखो नाहोंत. ज्या अतः:करणामध्ये निवळ नी पॅडाच भरला आहे, तें अतःकरण जुळमो लोकांच्या असत्या उ आळ पायाने भयग्रस्त होईड; परंतु समान हक्क अणि सातवता यांचो ___ दवा तत्त्व ज्या अतःकरणांत एकदां ठसलो, तो अत:करणें त्यांच्या- | __ पुढ जुलमाचा बह्मराक्षसही मूतमेञ येऊन उभा राहिळा तर एक

___ अंतःकरणाची अशीच स्मिति. बनून गेळेलो असल्यासुळे ओजेच्या मरणाने त्यांचे हातपाय मोडून न.जातां त्यांचे प्रयत्न -__ अधिकच जारीनें सुरू झाळे. त्याच्य़ा मरणाची मी... बै. __. ऐकल्याबरोबर सर्वांनी त्यांचा सूड बेण्याची शपथ घेतदा. ब सुधार; लेल्या आणि साशाक्षित लोकांच्या हातून जी गोष्ट कधोही घडून बथाचो नाहुं ती लांनी त्या वेडॉ करून दाखविली. शहाण्या हो.

एकाचे तांड एकोकडे तर दुसऱ्याचे तोंड दुसरीकरे, अशी असत, परंतु ते निग्नी लाक इतके शहाणे नसल्य सुळे एका

व्हते तरी.

( १०११ )

_ ज्या हत्याराने ठागवडीप आणीत असत, तों हत्यारें त्यांच्यापाशी. _ होतां ता त्यांनां एका हातांत घतली आणि दुसऱ्या हातांत मशाळी

. पाजळून घेतल्या. इतकी तयारी झाल्यानंतर सवे लोक सारख्यादजी- ,। ____चे आहेत आणि सवाना स्वतंत्र होण्याचा सारखाच हक आहे ह्या | __ तत्त्वांची अमलबजावणी करण्याकरितां ते निघाले. गोरे मळेवाळे ढे ___. आणि वस'इतवाळे यांनो त्या निय्नो लोकांवर शेकडो वर्षे जुळम चा. | ___ लविला होता, त्यांच्या पापउुण्याचा निवाडा होण्याची वेळ त्या दि-

-___ _ व्शा आलो. त मळेवाले आणि वसाहतवाले आपल्यासारखेच |

- परतु अनाथ झालेल्या गरीब लोकांवर नाना प्रकारचे लुळूम करून

.___ आपल्या पापांचे घडे भरून काढण्यामध्ये शेकडो वर्षेपर्यंत गुतठे

__.. होते, ते त्यांचे पापाचे घडे त्या रात्र कांठोकांठ भरून आढे...

त्या मळंवाल्यांनीं त्या निम्ना गुलामांच्या मांसाचा विखल आणि रक्ताचे पाणी एकत्र कालवून उत्तम रीतीनें कमाविलेल्या गुलाम- गिरीच्या जमिनीमध्ये जुळम चा मळा तयार करून त्यांत आपल्या बळजबरीच्या अभलाचा जो. वृक्ष ढाविला होता, त्याची शभर वर्षं त्या वेळो पुरी झाला, आणि तेव्हां त्या निम्ना लोकांनी सर्व

जुस्मी ढांकांच्या आंगावर शहारे उठतील आणि अंत:करणांत धास्ती.

डो . बसेल असें अघोर कृत्य करण्याला सुरवात के ही, तेथल एकंदर क्षेत्र |

_____ सुमारे अठरा मैलांचें होतें व त्यांत गोरे लोकांची सुमार भाठरोे. _ घरे होती. त्या आठशे घरांतील सवे गोरे लोकांची कत्तल त्यांनी.

____ दोन चार तासांत करून टाकिली, व तां सवे घरे जमीनदोस्त |

__ केलीं, उसाची केलेली साखर आगि काफीच्या झाडापासून तयार _ केहेंढो काफी, हा माळ तेथे पुष्कळ तयार करून ठेविळेला होता की व त्यांत मळेवाल्यांचें लाखो रुपयांचे भांडवल गुंतून गेर्ऊे होतं

"परंतु डा. संगळ्यांचा त्यांनी विध्वें) करून टाकिंग सवे ५

इमारतींना आग ढऊन (देली, आणि मळेवाल्यांच्या गिरण्या, ॥

त्यांतीळ हत्यारें सामानसुमान वधरे ज॑ कोंहों त्यांच्या हाती. लांगओे |

___ ते सव त्यांना. त्या आगीत जाळून टाकलें, सर्वे. ति

- वसाइतवाल्या लोकांची 1)

जी कत्तड आरंमिळी तिच्यामध्ये ११ र.

( १२२ )

बायकामलें, ह्यातारेकोतारे या सगळ्यांचा सरसकट स्वाद्वाकार उडून गेळा. त्या निग्नो लोकांच्या अतःकरणामध्ये शेकडो वर्षांचा जो खेष कोंडून राहिला होता तो जव्हा त्या रात्री बाहेर. पडला, . तेव्हां त्याच्यापढें गोऱ्या लोकांचा एकद्दी जीव जिवंत राहिला नाहो. आजपर्यंत मळेवाल्यांनी त्यांचे' जे जे अपमान आणि हाळ केले त्या सगळ्यांची स्मृति मनामध्ये जाग्रत इळेत त्या निम्नो लोकांना इतका त्वेष चढला होता. को, उंसाचो उंच उच -झार्डे उपटून घेऊन त्यांच्यावर रक्ताने थबथबळेळो वसाहतवाल्यांची सुडकीं बसवून त्यांचा निशाणें करून ता हातांत घेऊन ते जिकडे कोणी सळेवाळे भेटतील असें वाटत होतें, तिकडे सेरावेरा घांबत सुटले होते. ते मळेवाले पूर्वी त्या निप्नोंना ज्या मागोने छळीत होते

त्याचाच उढट प्रयोग त्यांच्यावर करून त्यांचे हाल हाल करून त्यांना त्या निम्नोनीं ठार मारिळे. गोरा रग झणजे मृत्यूचा शिक्का, शी त्या वेळेला स्थिति झाली होती. व काळ्या निम्नो लो

कांना जिवंत रह्वावयाला पाहिजे असेळ तर सेंट ढहामिनगोमधीळ गोऱ्या मळेवाल्यांनीं मेळेंच पाहजे, अशी भावना त्यांच्या मनामध्ये गेही होती. आपण ह्या वसाहतवाल्या काकांपाशा न्याय होतो. पण तो त्यांनीं भापल्याळा कर्धी दिळा नाहीं या. 'पातकाबद्दल हेंच शासन योग्य भाहे, भश्ी प्रत्येक - मनाची . खात्री होऊन चुकळी होती ब त्यामुळ त्यांच्या ध्ये त्या सोरे कोकांस्यासवेंधानें दयेचा एक ळेशही हृता.. तेथीळ वसाहतवाळे संख्येने निम्ना लोकांपेक्षा

निप्नो ळोकांना अझ्या. रोतीचा सुड . परतु वेळ भली. असेंद्दी वाहून

५९> )

दुसरें कांहॉ दिसतच नव्हते. मळेवाळे लोक थोड्या वेळांपर्वी_

__. ऐषआराम. भोगीत आणि चेन करीत पडले होते, ती घरे जमीन*

:. _ दोस्त होऊन त्या शुन्य, भयाण, भेसूर आणि उध्वस्त झालेल्या.

:_ 'ठिकाणांतून मांसाच्या लोभानें जमा झाळेल्या थुताखेतांच्या आणि - हिं पशूंच्या आरोळ्या ऐकू येऊं लागल्या. अशा भयंकर रीतीने.

___. त्यारात्री युलामागेरीनें जुलमावर सूड उगविला, आणि आपल्या भावी रली

_ स्वातंत्र्याच्या इमारतीच्या पायाचा पिळा दगड बसविला. पुढेंत्या निग्रो लोकांचे ेंच लोकांशी पुष्कळ दिवसपर्यंत तंटे चालल होते.

__ परंतु अखेरेस लांना स्वतंतता मिळून इद्छो सेंट डॉमिनगोचे ठोक

_ सत्तात्मक राज्य या नांवान त्यांची स्वातंत्र्याची इमारत जगाच्या इतिहासामध्ये भमहशर आहे. | .

उच्च पवेताच्या उच शिखरावर

* ___. पुढील प्रसंग हा एका गृहस्थाच्या आात्मचारित्रांतीळ एक वहा

______ नसा भाग आहे. तरा पण त्यापासून वाचकांना क्षणभर करमणूक ___ आणि बोध प्राप्त होणार नाहीं असें नाही. सदर गृहस्त हाणतो:--- | ___ म॑ मुळचा गोवे प्रांताचा रद्दाणारा. माझी जात जाह्मण-

8 ळहानपणी आईब.पांनी घरांत जुन्या चाळीचे थोडेसे शिक्षण मळा

/।. पिकें होते. व नंतर पोठुंगरीज सरकारच्या झाळेंत मळा थोरे

की ऱ पाश्विसात्य शिक्षणा

ल

॥ .____ चें, घरचे आगि बाहेरचे, अतें दोन्ही प्रकारचें शिक्षण मिळून मळा. | 7 माझ्या विसाव्या वर्षांच्या सुमारास जगांत. काय चाललें आहे, । .____. याच्याबद्दल थोडे थोडें कळू ळागळे, महा इतिहास वाचण्याची ._ न ॥ _____ खरीच गोडी असे. त्यामुळे आपण कोण, आपला देश कोणता, |

____ तो इटद्ठी कोणत्या स्थितीत झाहे, वगेरे गोशबद्दळचेही विचार तेव्हा: -. पासून माझ्या मनांत येऊं ळागळे. प्रथमतः: दे विचार फारसे वारंवार

! बळण लागलें होतें. हे आपलें आणि लोकां.

कय मोठें विस्तीणे मेदान आहे संचार कडं, अर्श

परंतु ही मनोराज्याची स्थिति हळ हळु मळा जगाचा अनुभव येऊं लागला

प्रांतांतील लोकांच्या स्वभावाचे पारक्षान मळा

होऊं लागलें. आणि त्यामुळ आपल्या मनां ह.भ्याचा कांही एक रंग नाहो वाटू लागळें. दृष्लो सर्वच हिंदुस्थान देश परकी बनून राहिला आहे... भागाळा शेखी मिराधेण्याळा

तीन चारशे वर्षापूर्वी तशी स्थिति नब्हृती

सऱळ्यांत प्राहेले गलाम ! परकीयांनी येऊन

( १९४

माझ्या मनांत येत नप्तत. परंतु शतह्ासाच्या पुत्तकांतून मन काहून वस्तुस्थतोची पृत्तके वाचण्याकडे मी आपल्या डोळ्यांचा जसजसा जास्थ उपयोग करूं ठागलो, तसतसे ह विचार माझ्या मनाठा अगदी खिळून राहिले, हे विचार मन एक मकारच स्फुरण आळे. मझी

श्या आशा अपरंपार झाल्या आपल्यापुढे कतेव्यकर्माचें अति

व त्यामध्ये आपण स्वेरगतीने. माझ्या मनाला मोठी उमेद वाटूं लागली

फार. दिवसपर्यंत टिकली नाहॉ. व माझ्या 'दूवसंदिवस जास्त तील आशा सफळ ह अस माझ्या मनाला उत्तरोत्तर य लोकांचा गुळामं तेव्हां आतां हिंदुस्थानच्या अमुक एक विशष जागा आहे, असे न ही. परणे अशा त्या बेळे गुला- सधिरीचा पाहेळ, शिक्का आमच्या गोवे. प्रांतावर बसला आही पद्दिल्याने भापळें पा. | वन केळं तो आमचा ॥हदुस्थानच्या गुळामागेरीच्या रांगत भषप्रगामी* हेंदुस्थानांतीळ सर्ब गुळाम एकत्र बसून ने हणण्याचा प्रसंग आल्यास *श्रीमन्महा० १

आमचा. ! अल्बुकके आणि सेंट च्या 1. हातांत राज्यावैस्तार आणि

_ होक अजागळ आहेत व आमच्यासारखीच हिंदुस्थानांतील बाकांचा जमीन कोपरालें खणली जाण्यासारखी आहे, हे आह्या इतर पाशि- मास रागांना दाखवून दिळ ! भाझी त्यांना हिंदुस्थानचे बंद अस _ ढळे दरवाजे उघडून दिळे | इतकें आम'या हातून झाळें असूनददी आहा हिंदुस्थानचे काय काय अकल्याण करण्याला कारणीभूत _ साठा आहे, याची माझ्या देशबांधवांपैकी कोणालाही कल्पना येत । __._ नाही, हे पाहून मळा अतिशय वाईट वाटं लांगळें, माझ्या जन्म की __ भूमीने आपल्याला लागलेला गुलासागेरीचा डाय घुऊन टकण्या* | _ मध्य पहिला नंबर मिळवावा, अशी माठ्री महत्वाकांक्षा होती; -_ परंतु त्याचो कांह एक चिन्हें न दिसता उलट परकीय आणि र्‍ -_ स्विक्ाय ढाकांच्या कामवासना तूत्त करून पापाचरण वाढविण्याच्या _ कामामध्यच माझ्या जन्मभूर्मांचा पहिला नंबर लागलेला पाहून तर

_ माशी अंतेशयच निराशा झाली. अश्िपासून 'निराक्ला ह्मणजे पर्थ च्या शिखरापासून पर्वेताच्या पायथ्यापर्थंतचा कडेळोटच होय. ह्या कडंडोटासुळें माझ्या मनाच्या अगदॉ चिंधड्या होऊच गेल्या,

वे स्वद्शात चेन पडेनास. झालें. तेव्हां घायाळ झालेल्या आणि |

_ ट॑चढल्या मनाला आषधोपचार करण्यासाठी ह्मणून उरळेळें आयुष्य

ताथयाचरा करण्यांत घालवादे असें मनांत आणून मी घरांतून बाहेर

_ पडला व बरींच बर्षे अज्ञा रीतीने घालविला

| परछु सुमार सात अठ वधापर्वा मळा अश्शी बातमी कळली कां व 2 भापल्या प्रांतांतील कांही शूर मराठे सरदारांनी गोव्यामध्ये फिरून

- आपलें स्वराज्य स्थापन करण्याचा प्रयत्न सुरूकेला आहे. हो बातमी

__ ऐकून फिरून माझी चित्तवृत्ति पाढटली.व मी आपल्या जन्मभूमीला . | -__ परत येण्याचा निश्चय केळा. उत्तर हिंदुस्थानांतून कोंकणाच्या सर* __ _ हद्दीपर्यंत येण्याला मळा बरेच दिवस लागले. परंतु अखेरीस मी. | ____ आपल्या जन्मभूमींच्या जवळ जवळ येत चाललो. तेव्हा कोंकण _ आणि देश यांना एकमेकांपासून विभक्त करणारा सह्याद्रि पर्वत | मरा वाटेत लागळा, त्या पवेतावर चढतां चढता मो अगदी थकून _____ ग्रेळो. तरीपण पायांना होत असळेळे श्रम तेथीह एकंद्र वनश्रींच्या

( १२६ )

फ़्क

"क

याने माझ्या गनाळ फारत जाणवले नाहोत

ही 1.

डोंगर चहून

_ जावे, ता दुसरा डोंगर त्याच्यापुढे आहेच, असा क्र चालला होता. अवेरोस कितीही. डॉंग( ओल! डले तरी हे. संपावयाचे नाहोत, असं मळा वाट लागळे तरीपण मनुष्याची सहनशक्ति दी सवाना आलांहून जाईल, यांत होका नाह. मी निराश न होतं तशीच पुढें बाट चालूं ळागलो, घेरा डोंगरांचा वळणं संपेनात. दऱ्या

खोरा, डोंगर, कडे, सिडी दी एकामागून एक आपला तयारच

हेत ! तशांतच संध्याकाळची वेळही अगदी जवळ जवळ येत चाळे, आणि मधूनमधून वन्य ऐकूं येऊ जागल्या. :

_ चहून गेल्यांनतर जवळच मळा एक खेड दिसली. वतेथें या उच पर्वताच्या उंचीचा शेवट झाला असावा असें. माझ्या मनाने घेतलें. ह्मणून कसाबसा मी तेथपर्यंत एकदांचा गेळो '

| गेळो. भो तेथें गेल्यावर मात्र माझ्या सर्वे श्रमांचा परिहार झाला तेथील ए३ उच आणि स्वर

छ अशा खडकावर मो विश्रांति घेण्या करितां बसलो त्या बेळी

तेथून जो) अपूर्वे शोभा दिसत द्ोती तिची इतरांना कल्पन! येण्याला त्यांनां तसल्याच एखाद्या ठिकाणी जाऊन बसलें पाहिजे. एवढा

वेळपर्यंत माक्षे डोळे आणि माझी _ जन्मभूशे यांच्यांमध्ये जे एक डोंगराचे दिखर भाड आठेळे होते, तें एखाद्या रंगभूमीवररांळ पडद्याप्रमाणे बाजूल सरून जाऊन माझ्या

- इष्टीला तेथून कितीतरी आल्हादकारक देखावे दसू निघून मी त्या खिंडीच्या तोंड

मळा. पहिल्यानें भेटला.

मी ज्या जन्मभूमीत जन्म जन्म पावलल्या

भय

ला, तो काय सांगावा? त्या वाऱ्याची झुळूक माझ्या अंगाला ळाग” __ तांक्षणाच द्दा माझ्या देश'चा वारा हणून मी ल्याला ओळखिले. आणि । आपल्या देशबांधवांप्रमाणें मी त्याच्यासंबंधाने प्रेम प्रदार्शत कक | ___ तागलों. मळा माझी जन्मभूमे सोडून वास पंचवीस वर्षे होऊन | * गेलीं होती. तेव्हां इतक्या अवधोनंतर मला माझ्या जन्मभूमीक- | ___ डचा वारा भेटला, तोंदेखीळ मळा अधिक वाटला. अश्या रीतीनें.

_ ह्या एका प्रथमदृष्ट देशबांधवाची भेट झाल्यानंतर मी आपली दृष्टि __ माझ्यासमोर दिसणाऱ्या अफाट आणि हृदयंगम अह्यात्याभूप्रदेशाकडे . « वळविली, पुष्कळ दिवसांना भेटलेल्या त्या वार्‍याने आधोंष माझी.

___ मनोगते अगदी उद्लाथेत होऊन गेली दोहो. संध्याकाळचा मंद वायू... ।

_:_ वाहूं ढागळा असतां त्याजवर लहान सुलांनीं सोडलेला पतंग जसा. _... .उच्छुंखळ वृत्तीनं वर खालीं उड्या मारीत असता, त्याप्रमाणें माझ्या ,

. मनाची त्या वेळो स्थिति झाली होती. तो मेजुळ वारा, तो. रमणीय - अदेश, ती शांत वेळ, ते अुन्यस्थान, ते. निजेन अरण्य, आणि ती. - अद्भुत सृटिरिचना या सगळ्यांनी" मिळून माझें मन क्षणभर माझ्या पंचभोतिक देहांतून काहून कोणीकड नेळे होतें, आणि ते त्यांच काय करीत हाते, याचें मला त्या वेदी बिलकुळ भान नव्हतें

___ नदीच्या पृष्ठभागावर पुराच्या पाण्यांत उत्पभन झालेल्या भोंबऱ्यांत 1 ___.. जसं एखाद फूल सांपडावे, किंवा जमिनीच्या पृष्ठभागावर दोन.

क व | दाहाकडून वहात येणाऱ्या वाऱ्यांच्या संघ्षणापासून उत्पन्न द्ोणाऱ्या .

द्य : . धुळीच्या भोंवऱ्यामध्यें जरस एखाद कावळ पान सांपडाव, त्याप्रमाणे.

___ तेथील लया देखाव्याच्या, सोंदयांच्या आणि शांततेच्या भोंवऱ्या-

____ मध्यें माझें मन सांपडून ते. चक्राकार श्रमण करोत करीत किती

उंच उडाले होतें आणि त्याची काय दशा झाली होती, याची

__ महा कांहॉएक कल्पना नव्हती. तरीपण माझ्या डोळ्यांनी आपळा

7 व्यापार बदं ठेविळा नव्हता. आपल्या जन्मभूमीचे पुष्कळ वर्षानी

.__ फिरून दशन होणार, ह्मणून माझे डोळे अधिक उत्सुक झालेले होते,

इतक्यांत त्या खिडीच्या रूपाने त्या पर्वेतानें आपला द्रवाजा उघ च त्याच्या दोन फळ्या दोहोंकडे सारून माझी जन्मभूमे मला

(१२८)

देढी, तेव्हां माझा आनंद माझ्या पोटत राहिनासा शाला,

] १ सडत जन्मभूमे तेथून माझ्यासमोर दिसूं हागळढी, ज्या नयांचे भी.

अनक वेळां पाणी प्याठों होतो, ज्यांच्या पाण्याचें माझ्या अंग्रामध्ये

रक्त बनलें होते, आगि ज्यां या पाण्यामध्ये मी लहानपणी आपल्या

सोबत्यांसद्द शाळेत जाण्याचे उकवून पाहत बसत असें, त्या माझ्या जन्मभूमीर्ताल नद्या तेथून मला दिसल्या परंतु मी जथे होतो .._ तेथून त्या फार दूर होता, त्यामुळ त्यांचे सूक्ष्म झाळेले आणि ___ नागमोडी वळणाने दत चाललेळे प्रवाह मळा अगदी हुबेहूब सपाकाते दिसत हो. तसेंच त्या पववताच्या शिखरावरून माझें गांव, त्याज्यतच पिछाडीला असकेला माझ! लहानसा डांगर, आणि त्याव- रची माझो.ल्ह्वान लहान झाडें मी पक्का ओळखली. ज्या शेतांतुन मी लह्वानपणीं नाचलो बागडला आणि हंडलो फिरलो, आणि ज्या शेतांतीळ धान्यानें माझ्या झयांताढ मांसाची रचना केळी, दा. शेते मी येथून पाहिली त्याच्यापक्षां पढीकडचें वास्तावेक माझ्या डाळ्य.ला कांद्दी दिसत नव्हतें, 'केंब। माझ्या कानाला कांहीं ऐकू त नव्हते. तरीपण इतक्या अंतर वरून दिसण्याला अझक्य झशा गोष्टी मी पहात होतों, आणि ऐकूं येण्याला अशक्य अश्रा गो मी ऐकत होतो असें मला वाट$ तेथून मी. आपल्या घरची सवे माणसें पाहिळी, वडील म णसांना मी. प्रागिपात केळे | ण __ आणि माझ्या गुडध्याशीं येऊन उभे राहिलेल्या, लहा -_ सुंडांना मी वर उचलून त्यांचें मेठ्या पेमाने चुंबन घेतलें .. पाहून हृंबरणाऱ्य माझ्या गोव्यातील गाईच्या पाठीवरून मो हात. र ह फिरविला, आणि त्यांच्य नवीन प्रसूत झालेल्या काळवडॉना पुष्कळ गोंजारून कोंवळा चारा खाण्याला त्यांना शिकविठें. माजे चे मित्र मंळा भेट वयाला आलेले मी पाहेळे, व त्यांनी मध्यं

हन मला

क. 12000 ( १५९ )

/__ नवीन नवीन लहान मुळेंया जगांत आढिली मो पोहिळो, ..._.. लहान झाडें मोठे झालेली. आणि मोठी झाडें वाळून ग्रेळेळा, नवीन घरें जुवीं होत चाललेली आणि जुनी घरे नाहींशी झालेली, नवी शेते. क्क पाडळेलीं आणि जन्या दोतांचे बांध बदलळेळ, जेथ पूर वी चांगली व पट होती तेथें गवत उगवळेळें आणि नवीन ठिकाणींच वाटा मळ- जेही. ._ ... देल्या, असे माझ्या यांवामध्ये अनेक प्रकारचे फेरफार झालेळे मळा ___.. ह्या पर्वताच्या शिखरावरून दिसले! नी त

असा हा सगळा प्रकार मी. आपल्या दृष्टीनें आणि कल्पनेने पाहून

च तिचा त्याग करून आज वोस पेचवीस वर्षेपर्थेत मी दूर देशांत

_ सनामर्ध्ये फारच गहिंवरळों, माझी जन्मभूमि ही अजूनही गुलामगि, 1. रीमध्येंच होती. व आपल्या पा्यांतीळ गुलामगिरीच्या बिड्या तोडून - टाकण्यासाठी ठो कांही प्रयत्न करीत नाहीं, हाणून रागाने संतापून

राहून तांथेयाज्ञा करीत (इंडत होतो. तरीपण प्रथेक तीथोच्या ।

ण्यांत आपल मन मलिन वक्ाप्रमाणें धुऊन प्रललेक देवाच्या चरणी...

-___ ते एखाद्या नमळ पुष्पाप्रमाणें अर्पण करण्यामध्ये मो नेद्दमीं व्यग्र झाळला असतांनाही रात्री. निजढों ह्मणजे ज्या जन्मभूमीची मदा __ सदोदित रूप्ने पडत असत, आणि तिच्यावरीळ परकीय जुळून पाहून -__ सी स्वपनामध्येंह्ी रडत असें, ती माझी जन्मभूमे मला प्रत्यक्ष ___ दिशद्वल्यानंतर माझ्या मनाला काय वाटलें असेल, हें शब्दांनी सांगणें __ शक्‍य नाही. पूर्वी जशी मळा ती प्रियकर वाटत होता, तशीच ती ह्या वेळेसह्दी वाटली, व तिळा उद्देशून माझ्या तोंडून असे उद्गार न

ी व टण ी ] री री । रॅ ी

निघाळे कौ तुझ्यावर परकोयांचा जुळूम होत. असला आणि त.

_ परकोयांच्या असलांत अपडोस, तरीही तू मळा माझ्या प्राणाप्रमाणे __ प्रिय आहेस. तुझ्यावर परकीय लोक जलम करताहेत, हणून तर "7 मी. तुझ्याबद्दळह मनामध्यें जास्त प्रेम बाळगून तुळा तुझ्या हालांतून

___ सोडविण्याचा जास्तच अयत्न केला पाहिजे, तो प्रयत्न म झ्या हातून | __ सफळ झाला नारद्दी, तर तूं माझ्या ज्या असंख्य देशबांधवांना . .| __ जन्म [देला आहेस, आणि ज्यांच्या शरोरांतीळ हाडे हो तुझ्या. | __ ताल तत्त्वांपातून बनलेली आहेत, लांच्यांपै्की कोणीतरी तुझे

न १२३८ १. 0 य ग फेडणारा निघेल, यांत शंका नाहीं. अशा रीतोने माझ्या |

दुसरीकडे वळविळी गा हाता, त्या ठिकाणावरून पाडे असतां

भाकाझ यांच्या बहुतेक मध्यभावी मी होता असें ह्मण, प्यास हरकत नाहव, इतक्या उच ठिकाणावर चहून गेलेल्य - ___ _ मनुष्याचे लक्ष पूवेसबंधानुसार परथ्वातलाकडे कांही वेळपर्थत लागलें __ . तरी ते आकाज्ञांतीळ आणि आअःसपासच्या सष्टिसादयीकडे फिरून -__ माषारें वळणार नाही, हें अगदो अशक्य आहे. पृथ्वीतळावरून _ माझें मन निघून आस्रमंतातू पसरळेल्या व भूवळापासून तो. गगन, _.__ तळापर्मंत मरून राहिलेल्या रटिचमत्काराकडे लागलें, माझा ; जड आहे, ही कल्पना भी क्षणभर विसरळहॉ., आ.गे तेथें स्वेरगतीर खचार "करणार्‍या बार्‍्याप्रमाणें मीही जिकडे तिकडे फिरत आहें, भर्से मळा वाटलें, तया स्थळाचा अद्भतपणा पाहून माझें डोके अमण _ पाबूं लागलं, मी जेथ उभा राहिलो होतों, तेथून मला दोन तीन तरी दऱ्या दिसत होत्या. एखाद्या गवे माणसाप्रमाणे आपल्या साना वर करून माझ्या सर्भावती डोंगर तर किती बसे द्वोते ___ थांची गणना त्या माझ्या गोथळून गेळेल्या मनाला मुळींच कर्ता ___ येईल. तसेंच कित्येक डोंगरांच्या शिखरावरून मोठमोग्या राजांनी __ आंघलेळे किक्लेच पांच पन्नास मला दिसत होते. पूर्वीच्या राजांनी . एकही असा डोंगर सोडला नहता को जेथ माऱ्याची जागा त्यावर छिल्ला बांधडा नव्हता , किले, कडे, दऱ्या, खोरी, यांग्याशिवाय दुसरें कांहो दुऱ्यांतून आणि खोऱ्यांतून संध्याकाळचा काळो

य)

: शाच्या छतापासून खालीं. लॉबत असलेल्या सूर्यबिंब :. झालेडी होती. त्या वेळो आकाशांत कोणीह नव्हते. रा _ अजून दिसूं लागलेली नव्हती. येथून तेथून सर्वे : 7 भगदी -- न्य आणि भयाण दिसत होतें. आकाक्षांत संचार करणारे पक्षीही | तेथ काणी दृष्टीस पडत नव्हते. बहुतकरून संध्याकाळ जर्ववळ आल्या- ५ _ पुळे न संपणाऱ्या आकाशमागात चाळून चाळून दमून ते ह अःपापल्या | :_. “घरव्यांतून स्वस्थ जाऊन वसले असावेत सारांरा,माझ्यब्रशिवाय ता... १ _ सगळ्या प्रदेशामध्ये दुसरं कोणाही नव्हतें. त्या पर्वताच्या पायथ्याशी | 00

__ असलेल्या खेडेगांवांतील एख.द्या कुत्र्याच्या सुकण्याचा हुमात्र ध्वाने _ एखादे वेळो मध्येंच कानावर येई. याशिवाय त्या विस्तीर्ण मदेश्यामध्ये _ दुसरा कसळाही आवाज ऐकू येत नव्हता, किंवा दुसराईूकोणी मनुष्य

__ तो देखावा पाहून परमात्म्याचे विश्वस्वरूपच माझ्यापु "| - असें मला वाटलें ही जी अवाढव्य जड सष्टि माझ्यापरभोंवर्ती प. |

_ रढेली होती, ती तर्व चेतन्यमय आहे, असं मला भासूं ळागळे -. पवेत पवेताझ्ी बोत आहेत, किठ्े त्यांना माना डोळवीत आदत. र .. काशाच्या पोक शेतील प्रत्येक्ष परमाणु येतन्ययुक्त हिऊन नाचत. "आहे, वारे आकाशांतील निरांय घेऊन ते सांगण्याकारता पृथ्वीकडे धांव शिना. _ धेत आहेत, असामळा भास झाडा. बाहरचीअद्धतंसष्ट्रिचनापाहूना 0

१३१ )

टस पडत नव्हृता. .. ते शून्य आकाश, तें निस्क्रॅज सूर्यबिंब

_ ती आकाशांतीळ अफार पोकळी, तों पर्वतांची उच च रीखरे _ ' राजांना बांधलेले जुनाट किल्ले, त्या डोंगराच्या पटांतीवैठ खोल खोल _ दऱ्या, त्या दुऱ्यांच्या पे टांतून वर उसळत येणारा र _ तो. सवे पृथ्वीतलावर पसरलेला भयाणपणा, आणि टू __ जन्मभूमे. पाहून मनावर झालेले ते संस्कार या सगळ _ भागोंसंध्याकाळच्या वेळीं मो एकटा उभा राहिलों

खाचा लोट तिच. माझी च्या मध्य- | रतां त्या वेळीं *. साक्षी काय स्थिति हाडी असेल, हें सांगतां येणे सा कठाण आहे.

) पसरले आहे.

हया आंतोल मन डळमळू लांगळें. माझ्यासभोवरदी जो पंचमहाभूते

. आपले अक्राळ विक्राळ स्वरूप प्रकट करून सर्वत्र, पसरली ह्वाती, _ ह्यांना या माझ्या फपंचभोतिक देहांतील पंचमहाभुगांनी ओळखिले.

श्तकया स्थूळ रूपाने पसरळेळी आहेत, ताच

या शरीरामध्ये कोंडलेलीं आहो, अहो लांची ख *हान छुप्या झ्या शरीरांतील नाढ्यांतून निरनिराळ्या त्या त्या सर्वे कुप्पा ताडकन फो रांतील सुक्ष्म पंचमहाभूत जणुं काय म प ल्या त्या स्थूळ वमहदभूतांच्या समुद्रामध्ये एकतानं 7 की काय, असें मला वाटे अशी ॥]ळ अभिमान गळाला माझ्याभांत हे, अशी नि

मारल्या,'म आपल्या जिंवळग स्नेह्यांना सोठ्या कोणी तरी तेथें येऊन त्या. ुुखाखा. अनुभव इच्छा हाता. पण तेथ कोण येणार £ माझ्याजवळ व माझ्या हांका कोणालाह ऐकू जाण्यासारख्या न र अशी खाली वाटत होती की, त्या. ठिकाणीं येऊन

.. . विश्वसरूप जर कोणी पहाते, तर ते साधूच बनले झ्‌स _ झाडे अते, त्यांची हदी संसारबंधर्ने पुरूनतेह्या दुःखं - यात" तून उद्धूरून गेळे असत ! कारणं या ठिकाणावरून संसारांताल

. मनोविकार तुच्छत्व पावून कस निरसून जातात, यांचा

आ. ः र एका दीस चार न पैशांच्या 'कॅमतीच्या जिंनस साठा माज कांही दिवसांपूर्वी दुसऱ्या एका इसमाशी' भांडण शालें होतें “व त्यामळे ् |

हाये झाही, _ तेव्हां तो असंग मी प्रस्तुतच्या 1 शेजारी आणून मांडिला तेव्हां माझ्या मनाथी काय

द्वेष आदिकरून

७. बी ही प्याला मदत व्हावे, हे केवढे अज्ञान स्याहे १ 8 माझे मगोावकार गळून गेळे माश भइईंभाव निरस नत घाघयारक वादनांचे भोष अदून गेळे, भाणि. भाझ्या ! च्या पाखळा तुठून पडल्या. संसारांत मिथ्या स्यूहणी गोशीयंबधानें अशा रीतीनें दाटे फिरून जाऊन निर्विकार मी ज्या इंग्ररी साम्राज्याच्या गादीवर कडेजेव्हांमी पाहूं लागळॉ, तेव्हां _ स्राज्यें, अत्यंत साहसी राष्ट्रांचे भाते - जात असंळेळे व्यापार, श्रीमंतांच्या सर्व वस्तु अत्येत घुर, तुच्छ, आणि घ णेरख्या दिसे ळ] * प्रकारचा या स्थानाचा माझ्या मनावर विळस्तपण, परिण व तेब्हां ही गोष्ट माझ्या मनांत आली. जरिपथी, गि . गगोत्री, बद्रीकेदार वगैरे ठिकाणच्या य ता क्क

दाय वाढलेले ह्य' भरपत्या, राजांचे रा

प्या विषय मध्यें जे सांगितलेले भाहे. त्यांत ल वर्म हेंच होय का जाऊन नारायणाचे दर्शन घेतळे

हणजे मनुष्य अुक्त हो सा«्या मनांत पुर्णेपर्षे ठसर कारच शानामुत पा ज्यून उ त्याचे 'भाभार. मान डोळे उघरधू असुन म॑

. होतो,

| २ झाले, माझ्या हृदयाकाशांत जागा बाहेरील भाकाशाप्रमाणें विस्तृत झा हॉ. ठच तो इळुदृछु नाहींसा होत जाळन तो दडा पूर्वं.

-_ गडबडीने डोंगर चहून वर येत असलेल्या लोकांची पाळे __ ऐकूं येऊं लागली, तेव्हां मी खाली पाहि, तों त्या. डोंगरांतून ___ अनेक लोक आपला प्राण बचावण्यासाठी सेरावेरापळत सुटलेळे _ माझ्या दृष्टीस पहले. त्यांतील एकजण सी बसलो होतो. तेथेंच : ___ धापा टाकीत आला; त्याच्या तोंडून. हा काय प्रकार भाहे तें. |] __ सर्वे मला कळळें. दादा राणे वगैरे मंडळानी पुढाकार घेऊन __ गोव्यामध्ये राज्यक्रांति करण्याचा जो घाट घातला होता, तो. ___ आपल्या ळोकांच्या कमकुवतपणामुळें, नवीन शत्नांच्या: अभावामुळे ... .._._.*. आणि ' आपसांतील फितुरांमळं सवस्वी कसा फला, याची र ___._. हकीकत त्यांच्या तोंडून मढा कळली. मी त्याला आणखी काही प्रश्न

___ विचारणार, तों तो पाठळाग करणाऱ्या शत्रूच्या भयानें पकून जाऊन

___ कोठें दिक्षेनासा झाळा, तेव्हां आपल्या जन्मभूमीची मी येथूनच शेव? ्

- . पूर्वीप्रमाणे सुरवात केली

ह क - त्या जाळ्यामध्य आपणच एकटे सांपडला आहों असें नाहीं. भापल्या.

। ग्य ण :ऱ

टची भेट घेतढी, झाणि. आपले इशहेतु सिद्धीस जाण्याकरिता परमे- | खर प्रसन्न करून ध्यावा, ह्मणून मी फिरून आपल्या तो्थप्रवासाला |

आपल्या वडील बंध्रूंची मातृभक्त

जिरिश साम्राज्याचे जें जाळे आज सर्व जगभर. पसरडे झह"

२. इ. क” डि

___ सैमाणच इुसरही कित्येक प्राणी लयामर्थ्ये गुरफटलेळे आहेत, अथ. 1 डेर न ग 'स्वितींत निटिश साम्राज्याला अनुलक्षून पाहिळे भसतां त्या साम्रा र्‍ | _.._ ज्याशी त्यांचे व आपले संबंध सारखेच असले पाहिजेल, हे. उघड ह ____ आहे. त्या संबंधांपेको मुख्य संबंध हाटडा हणजे राकनिष्ठेचा होय... 1 र; ज्रिटिश साम्राज्यांताळ काहढनाज आणि डिपेन्डन्सीज वगैरे सगळ्यांन ग -___ ह्या साम्राज्याबदद्, आपडी राजनिष्टा दाखबिदी पाहिजे. जियिळ- | साम्राज्य ही एक मोठ्या पोटाची आई आहे, व आरेट्या, कानडा वगेरे । -__..._ सारल्या काळनाज, भाणि हिंदुस्थानसारख्या स्पिन्डन्नीज हो ्य .

ह

शिवाय धाकट्या भाबां

वयाचे ? आज

_ निष्ठा बनावेण्याची कय काते भंह्रि, ती ते. सहृसा आपल्या नजरस

पं देत नाहोत; तरी पण एखादे वेळो गेरसावध रीतीनें बोलत. _____ असततांनात्यांच्या तोंडांतून त्यांच्या कृतीचे दर्शक अस कांडी उद्डार

' बाहेर .पडतात. त्यांजकेड आपण फार वारकॉईने

_______ पाहिलें पाहिजे. ब राजानेष्ठसबंथाचे लांचे. ते. विचार ______._. आणि आपले विचार यांची आपण फार काळजीपूवक रोतोने .... _. तुळ्ना करून पाहेली पाहिजे. ग

जापण ृडुस्थानांतील लोक जिटिश साम्राज्यरूपी आपल्या आह वी ।

हा जितकें मानतो, तितके आपले बडोळ भाऊ तिढा सुळीच जुमा* .| ._. नोत नाहींत. आपले एक सर्वात वडोळ भाऊ हणजे आपले दादा, -। ____ आहेत. त्यांनीं तर आपल्या भाइची फारच शोभा केढळी अहे. यांचे “1

-_. आणि आपल्या आईचें काह दिवसांपूर्वी अगदी हाडवैर माजले होते. व त्यांचे भांडण एकमेकांचे जीव घेण्यापर्यंत आठे होते.ते आपळे ।

. दादा आपल्या आईपासून विभक्त झाळे,आणि तेव्हांपासून ते खतंत्र- रश पण राहूं हागळे झाहेत.हें आपले दादा ह्मणजे अमेरिकेंतील युनाय* |

. .<ड स्टरस होत, हृ इतेहासज्ञ वाचकांच्या लक्षांत आंच असेल, | र या दादांचे पाहून अ पले दुसरह्य वडोळ बंधु आपल्या आईपाशी ल त

-______ तश्याच रीतीनें वागूं पद्यात आहेत. व त्यांच समजूत करण्याकरिता. .___.._. आईद्दी बऱ्याच गोशी त्यांच्या कलानं घेत आहे परंतु ह त्या मायडे- ____ _ करांचे रहस्य फार दिवस टिकेळ असें दिसत नाही. थोरल्या दादा>

भे याप्रमाणे आरल्टूल्या, कानडा, वगेरे भापळे वडीळ माऊ हेही

_______ . केव्हां तरो एके दिवशी आपल्या आईपासून वेगळे होणार हें खास. . -_____. कारण तशी कित्येक चिन्हे स्पष्ट दर्सू लागळॉ आहेत. हिंदुस्थानांत _____. आपण आपल्या तोंदानें इंग्लिशांना सांगत असतों कौ, आह्यी तुम यासंबंधाने फार राजानिष्ठ आहों. पण असली भाषा कॉळनीजमधील ___ लोक कचितच वापरतात. त्यांच्या राजानिष्ठेसंबंधानें. उलट इंगिळिश. । ____. लोकच आपल्यांभं दिवे अं वाळून घेत असतात इंगिलेश लोकच त्याना म्हणत भसतात की.*%०॥ 0010518918 878 80 109६] ।

____ शेग्लिशांनो आपल्यासंबंधानें असे उद्गार काढळे असते. तर आपण

क

( ह, ऐेट)

हिंदुस्थानच्या पोटीं जन्म घेऊन आपर १ जन्माचे सार्थक केळे, असें » आपल्याला वाटळें असतें. परंतु कोलनीजमधील ग ऱ्या ढोकांना वरीळ चाकय ऐकून मोठा संताप येता, (13शा88ए आला । ९115118 यिड उपट्या १0०पांच हाळ 8 ) युक- याचि सपढल्या दक्षिण अफिकेतील लढाईमध्ये कलनीजमधीळ लोकांनी इंग्ढंडवर पुष्कळ राजनिष्ठा दाखवून मदत झेली त्यावरून ___ कैल्ानअळ लोकांची आपल्दावर नेद्दरमींच तशी राजनिष्ठा राहील. -__ असा इंगिशांना एक भ्रम आह. परतु ह्वा भ्रम फार वेळपर्यंत *रिक -__ वयाचा नाही, इंग्डडला ह भ्रम असला तर त्यापासून कालनीजर बिघडत आहे अक्ष नाहव. परंतु कॉलनीज रंग्लंडसंबंधानें राः

निष्ठ आहेत, ह्या कल्पनेला बिलकुल आधार (न 10८. 1०५४६९] (७

त जू 180102 070०0५2०५६ ४]

र वाते ०७ हटल्यीह्यावे 15 5

1008] ]4011001811 39 घाला ०७ 0019 01 &(& रीळ वाक्थांतील भावाथे असा आहे कां कॉळनीजमधील लोकांना

ते आपल्या लोकसत्तात्मः बिह राजनिष्ठ आहेत. कॉलनीजमधीळ

- _ झळ

. फु भड र

राजानेष्टा वाटं ठागळी आहे

ग कोळेनाजरनी बोअर लढाईच्या वेळीं इंग्लिशांना मदत. केली. ॥ ह न ग 'सणून इंग्लंडच्या प्रत्येक ढढाईचे वेळो ते तशीच मदत करतील, | अस्ता बिककुल नियम नाहो. ज्या ळढाइपासून साम्राज्याला फार. हि. _..... भीति नाहो, अशा लढाईमध्ये कॉलनीज इंग्लडच्या सह्दायाळा /

। _____ कामा नये. हिंदुस्थानांतील लोकांना हिंदुस्थान देशावर प्रीति करा- . . ________. वैयाचा ह्मणज काय ! लांनी असले कांहोएक वेडेचार करतां कामा. _ ____ नये. त्याची सगळी प्रीति पहिल्यानें इंग्हंडकरितां असली पाहिजे, क.

____ दुसऱ्य स साम्राज्याकरितां असली पाहिजे, तिसध्यानें त्या. __* ___ ब्रिटिश साम्राज्यांत प्रत्येक युरोपियन मनुष्याकारेतां असळी पाहिजे, -___ आणि चवधथ्यानें त्यांचे कुत्र; त्यांचे बूट, त्यांचे मार, त्यांची आपो :__ आप उडणारा पिस्तुरे, वगेरे जिनस!करितां असडी पाहिजे. या _____. व्यवसायामध्येंच आपण आपली सर्वे प्रीति खर्ची घातली पहिजे. व. तिचा एक थेंबद्दी आपल्या स्वत:च्या देशाकारेतां शिल्लक उरविता. -_.____ कामा नये, अशी जापली प्रीतीची वाटणी आहे. परंतु कॉलनीज" :)] __. मधील लोकांना याच्या अगदीं उढट वाटत असतें. त्यांच्या विचा- _______ राची दिशा अगदी भिन्न आदे. त्यांच्या अतः करणाचें चित्र पुढील __ वाक्यामध्ये फार चांगल्या रोतीने व्यक्त केळे आहे. ॥॥ ७७6... गड्या जी 8एभ'% "१९0000 ली हाल फाव वणपापाठा र बोर हण कवीलिलयाठा 00” 018 00७0 ४६०९, फां त्या __0०पफोविए, ७8 ०फा ७०९०७७, 9 1068 णि ७800 वेळात छात छापता ०801061600 10 118 ७६0"पटपा 8" 1 - ____ घ&र्‍यार्‍. . प्रत्येकाच्या अतःकरणामध्ये आपली जात, आपला र. ____. देश, आपले लोक, आपली जन्मभामे, आणि त्या जन्मभूमीचा पुढे मार्गे केव्हांतरी अभ्युदय होणार आहे अशा बद्दल्चा अढळ निश्चय __.. यांच्याबद्दळची एक प्रकारची प्रीते भातार्वोबेत झाळेडी असते. हा - __. जो सिद्धांत वराळ इंग्रजी वाक्यामध्ये नमूद केलेला आहे तो इतर ठेकाणो जरी खरा असला, तरी हिंदुस्थानांत हल्ला तो. 1 अगदी सपशेल खोटा ठरत भाहे. इतकी आपल्याला इंग्लंडबददळ - “१

कोणाशा उपा वॉ, ती. लढा

बाकीच्या कॉांलनीजमधील लोक को राजनिष्ठा * " राजनिष्ठा हाणून मोडा बुड्लुडा दिसत आहे, तो अशा वेळी कितपत रिकेळ ? १ ०77 ०्फकयातड णाळादाते फ०यात 10 8पा"४ा गीए७ ०५10188 व (७' ७७७ 050 101 हण इंग्हंढ आणि एखादी -_. होऊन पाहिळा . रूनीजजी राजनिष्ठा

भिन्न दिशेनें इतर क्वॉलनीजचे पुढें मार्गे एखाद्या

000...

_.._ आहेत आणि नवीन राज्ये मिळविण्याचा प्रयत्न करीत आहेत, 0९६१ -_. ही लांची स्थिति फार.दिवस टिकणार नाही. कॉलनीजचें सात्र ज्या- . . __ . बद्दलचे सत अर्से आहे का, १० 11० 8 1. 8.0ा- व त "षण जी एहर.प्पाडाक010 हपु्पाप0"पाठ, ९ ए७| .. न०्०्भेप्र ब्शश९१ कव छाटकाा8घ00) 18 पर क पाषाण. 1॥॥९8 0० ७ काश 1100906090 ४0 _ 'गी७ फ०फ फच, पाक ७838९ 0 10. 868060१ __. प ब्रिटिश साम्राज्य डळपळत आहे, त्याच्यांत जाव __._. नाहीं आणि त्याला जरा धका लागला तर तें सगळें. कोसळत जाऊन व ह. __. त्याचे तुकडे होतील, इतक्या राजुक स्थितीळा तें साम्राज्य येऊन. __ पोह्बोंचळें आहे अरे कलोनियळ लोकांना वाटूं हागळें आहे, आणि -__. या. ढळमळूं लागलेल्या इमारतीला कोकळून पाडण्याकरिता पहिला __. धक्का कोण मारणार: 'शरयाटिक किंवा इजिप्दान, किंबा बह्मी. *किंवा तिबेटी. लोक . नव्हेत: हें कृत्य. कॉळनांजच करण्याच्या ._. “तयाराोंत भाहेत, त्यांच्या ह्या विचाराची रिश पुडीक कित्येक र . वाक्‍यांवरून'स्पष्ट होण्यासारखी भाहेः---0ए७ ०81106 क्णिते 0000९ हण िल्याह पि'पभांद्या चिश०प/8100 ६४० ___ कन्वक्षापाताठ ०पा' णाल 80०0"कााा 2 ४० ाढ वाल&ळ- (९8. ली उपप डॉहालहयाला...॥6 ४ ही शिण त पील्याहाडाा चा णाला चाटण &&' . फक्षपिलाड ४0७६४७७ जाहा ६06 ह०एभाप १ शा. ७ घराढ फाया, जाणायला ७९५ मि 80 धि. एकदा 8 व्...1॥० (णिळा0 &७ 10 जाट. -_ ढ्यांशिफ 0०७९ ४)९७७1॥४2 4016175 0106 फगा6, -त्आहे। तुमच्यापासून देणग्या मिळविण्याकरिता तुमच्यापुढे नर्क. ':.. घासणार नाही, किंवा ब्रिटिश मुत्सहि ज्याममाणे हुकूम करतीळ __ त्याप्रमाणें आह्यो आवड धोरण ठेवण्याळा तयार होणार नाही; ._ म्रिटिश साम्राज्याच्या राज्यकारभारामध्ये भापल्याकडे कांढाच आवे-._ __ कार नसावा, हें आहा कोंढेनीजला ळाजिरवाणें आहे; तुझी साम्रा"

14. क त र कट 2 “00 ० य होळ हाती

ज्याची पाहिजे तशी. ____ पेत पडावे, असें भाझा ____ अथीचे वरील उद्गार __ लामच्या वसाहती जो _ होता, आणि तेथाल

आ

होऊन .

हिंदुस्थानांतील लोका वाटत आहे. किती

1 क तली | र्त _ . राजकीय इच्छा झगदो कळसाला जाऊन पोहोचल्या, असे. आप. डा भे जू रि ल्याळा आज वाटत आहे £ पालमेटमध्यें आपले मंबर जाऊन बसले

- उणा वली 17 012 शाची उरकताबाणाहा १ 8017 ७७ (ञ०ा68 त० 110, 1.16 60105168 जै३१ए6 00 [००7 क ०७॥५५०॥ 0० धा पाफांशतश - "०पपल| 0 ७ ७७0७७00 056 कभ एह्या8$ 158 यापापएपत8 ०! ००पालं]1ळा'5, पुर ००1०0168 क्ा'8 1७७ या ७हा'०56त शा का 104] ल्ला

फ्सग्यां8$ क्ष ॥0_ ाझिपला त 0९७2.

झणज आपण कृतकृत्य झाला व आपल्या दशाच सवे बांदी हित पाथड, अशा आपली आज समजूत आहें. पण ह्या समजुतीत -* . हेशीळ किती आहे ह्याचा आपण कधी विचार केला आहे काय£ _ ज्या सगजळामागें धांवत सुटण्याविषयी सारेचांनी एकदां आपल्याला शिंकावेलं आहे, त्यामागे आपण धांवत राहूड! आहे. पण ह्या पाळे- मटमध्य सभासद होण्याच्या मृगजळाची किंमत इतर ठिकाणचे स्त ७” साहेब लोक कितो समजतात हें आपण कधा पाहेंळ आहे काय£ .. कॉलनीजमध'ल साहेब शोकांचे इंग्लिश पालमंटमध्यें सभासद होण्या- *" संबधार्चे मत पुढीलप़रमाणें आहे. 1)0 ॥॥८ ०००पां€8 याप

'ण्ह्पड ठा हाळ पाहत ताटवगा,..$1॥ गोल

-. पोद्ववढ राढ ४००७४ ०05 1०] एक फकाध्रि, 1 न . शया. छटा प8ए७ ०७ ७0७ [हड 00006धपा,

म्हा. िटिझ पा्लेमेंटमधाल मेंबर होण्याची मुळीच ह

इछा नाह. तेथ जाऊच आम्हाला करावयाचें आहेकांयः त्या .. 5:०1 __गकमटच आम्हांला सुळींच मद्दत्व वाटत नाहो, जेथे ग्रेट निटन-. ह क _ उच्य शेकडो सभासदांच्या रामरगड्यामध्ये आमचे एक दोन मंबर ७ . गेले तरी ते निवळ चिरडून जाणार, त्या पाईमेंटमध्ये सभासद पाठ). /॥ __ विण्याची आम्हांस परवान्भी द्या,अशो दांत विचकून विनवगी . 1 . करण्यांत काय अर्थ आहे ? शिवाय ब्रिटिश पार्लमेंटमध्ये बहुतेके . | - साऱ्या वर्षभर केवळ त्यांच्या स्थनिक पेन्नांचाचा खल चाललेला. !.

असतो, ताच ऐकत वसण्यासाठी आम्दा .। चें आहे काय ? तलषेंच लिबरल आणि कानतर' हेटिव या दोन. पक्षांची जी रोज भांडणे चाळी असतात आणि

ज्यांपासून आमचें एक हत व्हावयाचे नाही, त्यांत कोठल्या तरी एक पक्षार

तांतीळ कळसुत्री बाहुडीं होऊन राहण्याची आमची मुळींच इ नाही; असे कलानियळू लोकांच पाहेमटसबधाचे विचार आहेत अशा प्रकारच्य. बरोब च्या गोष्टा स गून आपडे वडील आपल्या आईशो बरदळीवर येण्याच्या बतांत आडे आहेत म्हांज्या सारखाळवांटा द्या नाहींतर झाम्दी वेगळे सरू, असा -__ बोलण्याचा घाट घालण्याला - केली अ आई. आणि तिची सर्व मुठे यांच्यामध्ये जी सार __ व्हावयाची, त्या. वाटणोंत आपण काळे लोक धाकट भावंड तें मात्र काळजी पूर्वक रोताने वगळडे अशी आपल्या वडीळ भावरांची अत:करण

धू

तेथें जाऊन करावया

स्वी

र्क

पूवैकक इच्छ 1116 01 016 ०४७ ट्रा०्प5, ६६ 60

०, 18 ॥० 00101186९१, ७६

७1९१ 87त 00७'९0070 18 6:०पतहेव "000 हे ४119 १1168 युनाय

-____ पॅमिळविण्याचा कांह प्रयत्न करावयाला नको काय .____ कसा करणार ? आपल्या वडील भावांना ज्या चार __. मतांनी सारखी वांटणी मागण्याचा आज अधिक

( | त) ) वि

3.

। त्यांच विचाराचा आणि त्याच मतांचा आपण अंगीकार केल्यात. ज्ञा

णह आपल्याला तसा दिवस कथो तरी अ णून घेणार * :__ आणि तो आनंदाचा, सोख्याचा, भाग्योदयाचा, उत्कंष -__ भरभराटीचा दिवस आपल्या राष्ट्रारा केव्हा तरी एकदा लवक; यावा, अक्षी आपली सवोची इरछा नाहीं काय ह्या प्रज्ञाळा

___.. स्थानच्या.सवे भागांतून ' आहे ! हेच उत्तर अळं पाहिजे!

| : . पिततपण |

___ मोठ्या भरभराटास येऊन पोहोचली होता. पण ह्या वेळची भरभ- __ राट आजपयत कवितच टिकलेळी असल. जे ल्या वेळीं लक्षाधीश ददोते, त्यांच्यावर आज बहुतेक भिक्षेचीब पाळी आठेडी आहे इच्या रिथासतांत ज्यांची नांवें प्रर्यातील भाळेबी आहेत, त्यांची ' घराणी पेश्रवाईत कोणाला ठाऊकही नव्हती, त्याचप्रमाणे पेशवाईत * मख्यातीत आलेल्या घराण्यांपैकी इृ्ठो रोऊांड मुळींच माहीत नाई

- अशाही रित्येक-घराणी सांपडतील, इरिपंतांचे घराणें हें अशांपैकीच ___ एक होतें. त्यांचे पणजे हे सवाई माधवरावांच्यूयू कारकौदींमध्यें

“< चा धूतपणा, त्यांची कतेबगारी, त्यांची दूरह्ट वगरे सर्व गोष्टी यांन! . .. नेइमां पहावयाला मिळत असत त्यासुळ त्यांच्या मनावर त्याचा _ फारच चांगला परिणाम झाडा होता. श्रीमंतांपाशी त्यांचा नेद्दम ._. प्रवेश भसे, श्रीमेतांस,रखे धनी आणि तानांधारखे कारभारी अशो

"५५/४५/०0०५ ००००५५००००. ०

४१५४ ६७४४-१५-४0 १.७५. १, १ १.०० १.७० ५...”

पेशव्यांच्या वेळेला. दक्षिण महाराष्ट्रांतील अनेंक कुळे अतिक्षय

फारच पुढ सरखावळल होते. व नेहमी दरबारांत असल्यामुळें नानां

ळी. असतां छाणि ती परमेश्वराने पुष्कळ दिवसपर्यंत काय-

र” ठेन बळा असता आपण आपलं स्वराज्य जिकडे तिकडे वाढवू 1.

डर

ह ११0. .

भि आपला इेवुपदपादशादी आगण जिकडे तिकडे त्थापन क फक्षिणस संतुनपंदा आपल्या गतीला बंधन करणार ना आण | तरस. अटक नदोंडो आपल्या भराऱ्यांसा अटक करू शकणार भा

नाह, अश्या अनक प्रकार्या महत्वाकांक्षा त्यांच्या मनामध्ये घोळत.

असत. परंतु सवाई माधवरावांनं, कारंजावर उडी घेतळढी भाणि. साना फडणविस्तांना बाजीरावान अटकेंत ठेविलें

त्याच्या | जागी असतो.

ळा पडळे असे वाटलें. म नाह, तर महाराष्ट्राचे स्वराड्य़च खालीं पडलें अर्से बाटळे आणि नान!

_. फडणधीस अटकेत पडले नाहीत तर हिंदुस्थानचे स्थातंत््यच - अटकेत षडळें असें भागले. स्वराज्याच्या आणि स्वातः्याच्या जोरावर ... > - आपण सचे एभ्वीही पादाक्रांत करूं, अशी जी त्यांना उमेद होती.

ती नाहींशी होऊन, त्यांच्या अंतःकरणाळा फार मोठा थक्का बसळा त बं त्यामुळें दुसऱ्या बाजीराव साहेबांच्या पहिल्या अमदानं तच त्यांचा

बर्‍याच अंस्पबयामध्ये अंत झाला, हरिपंताच्या घरांत

व्हां अखेरॉस द भाग .पडले होते. क्रिथे

कही. ्ी कल्याण करण्यासाठीं आणि झापल्या देशाचे राज्य द्‌ -_ > देण्याताठा .मालकम साहेबांच्या नजरेखाली जी कांही -... कल्याणकारक आणि पुढारी आह्मण सरदार